Tertio 1054 - “Genot is een spirituele beleving”

Dossier: Joden, moslims en seksualiteit

“Genot is een spirituele beleving”

Seksualiteit prikkelt de zinnen en beroert de gemoederen. Daarom laten zowat alle religies hun licht schijnen over de seksuele praktijk, met richtlijnen en ethische reflecties. Door een verlies aan betekenis of kennis gingen sommige regels een eigen leven leiden of worden inbreuken met de mantel der liefde bedekt. Ook jodendom en islam tekenden elk hun eigen weg uit, met veel spirituele diepgang. Maar die weg bekopen ze vaak met onbegrip of misverstanden. Enig inzicht dringt zich op.

Niet gehinderd door al te veel kennis en onthutst door mediagenieke ontsporingen, wijst de westerse wereld de seksuele kijk en beleving binnen de islam graag met de vinger. Maar het beeld dat we van de moslim koesteren, was lang niet altijd restrictief. Eeuwenlang associeerde het Westen de islam met losbandigheid.

Kamel Essabane, een Rotterdamse islamdeskundige en docent aan de Thomas More Hogeschool, zet graag een en ander in perspectief. “De islam en de westerse wereld delen een lange geschiedenis van wederzijdse beeldvorming. In de premoderne tijd vereenzelvigden christenen de islam met verregaande zinnelijkheid. De sensualiteit van de sprookjes van 1001 nachten botste met het zondedenken van de kerk. Die spanning is terug te voeren tot de scheppingsverhalen. In het christendom werd Adam door Eva verleid, waaruit de zonde voortkwam. Die associatie kent de islam niet. In de Koran werden Adam en Eva samen verleid door de duivel, maar meteen ook vergeven. De hele mensheid werd niet opgezadeld met de erfzonde.”

Voorproefje

Ook in hun theologische uitdieping van lichamelijkheid groeiden de twee religies uit elkaar. De dualiteit tussen het slechte lichaam en de goede geest vond geen ingang in de islam. “Seksualiteit werd als positief gezien”, duidt de theoloog. “De natuur is een manifestatie van God en de mens mag ten volle genieten van al haar vruchten: van de honing en de melk, maar evengoed van seksualiteit. Dat stuitte de premoderne christenen tegen de borst omdat het paradijs voor hen alleen geestelijk was en door engelen werd bewoond. In die context past ook het islamitische beeld van de 72 maagden. Daarover bestaan diverse interpretaties. Sommige geleerden nemen die maagdenschare letterlijk, maar voor veel anderen wijst het beeld erop dat de seksuele beleving op aarde slechts een voorproefje is van de volheid in het paradijs. Het orgasme komt nog het dichtst bij de paradijselijke realiteit. Het is er een metafoor voor. Daarom is seks niet slecht. Mohammed noemde seksualiteit zelfs een vorm van aanbidding en gaf haar zo een sacrale betekenis. Vrome moslims prevelen voor de seksuele daad gebeden die ze ook in het aanschijn van de dood opzeggen, evenals voor het eten en het slapengaan. Ze betrekken God bij elke betekenisvolle daad.”


In de premoderne tijd vereenzelvigden christenen de islam met verregaande zinnelijkheid. De sensualiteit van de sprookjes van 1001 nachten botste met het zondedenken van de kerk.  © rr

Recht op genot

Wie er de Koran op naslaat, staat niet zelden voor verrassingen. Zo zegt de Profeet dat aan elke seksuele daad een voorspel moet voorafgaan. Mannen moeten hun vrouwen niet egoïstisch “als ezels” bespringen en moeten rekening houden met de wensen van hun partner. Het recht op genot komt de vrouw evenveel toe als de man. “Celibaat en onthouding worden afgewezen”, vult Essabane aan. “Die zouden op overdreven religiositeit wijzen. Alle profeten waren gehuwd, behalve Jezus. Dat wijst erop dat zij hun seksuele behoeftes niet hoefden te onderdrukken.”

Socioculturele evolutie

Dat zinnelijke beeld van de islam botst keihard met de perceptie vandaag. “Dat kopt”, zegt de islamoloog. “De blik van het Westen op de islam is omgeslagen van decadent naar restrictief. Dat heeft weinig met de leer te maken maar alles met een spel van actie en reactie. In het Westen won de seksuele revolutie terrein, terwijl de islam golven van conservatisme kende als verzet tegen het Westen. De moslims zetten zich af tegen het opdringen van ideeën zoals tijdens de kolonisatie. Daarom wezen ze de seksuele bevrijding grotendeels af en schoven ze op in restrictieve richting.” Dat het eerder om een socioculturele evolutie gaat dan om de leer, illustreert Essabane met het gebruik van voorbehoedsmiddelen. “De Profeet aanvaardde de coïtus interruptus als voorbehoedsmiddel, wat erop wijst dat niet alleen de voortplanting maar ook de genotsdimensie haar rechten had. In de moderne tijd wordt de pil algemeen aanvaard door moslims, behalve bij arme moslimvrouwen in traditionele gemeenschappen. De afwijzing gebeurt daar veeleer vanuit sociaaleconomische achterstand of onwetendheid. Let wel: de pil wordt alleen binnen het huwelijk als middel aanvaard. Op buitenhuwelijkse seksualiteit rust een taboe, zowel voor de man als voor de vrouw. De idee erachter is dat het huwelijk een structuur biedt die duidelijkheid schept over het vaderschap, wat als bijzonder belangrijk wordt gezien voor de gemeenschap en ook het erfrecht bepaalt. In traditionele gemeenschappen trouwden mensen zodra ze de seksueel actieve leeftijd hadden. Zo waren de kinderen beschermd. Zodra jonge mensen meer studeerden en later trouwden, werd meer een appel gedaan op de menselijke verantwoordelijkheid om de zeden te bewaren.”


Kamel Essabane.  © rr

Maagdelijkheid

Waarom de islam – net zoals andere religies – zo gefixeerd geraakte op seksualiteit, heeft veel te maken met het belang van eer, duidt Essabane. “De focus wordt daarbij sterk gelegd op de vrouw en dat weerspiegelt uiteraard een mannelijke blik. Aan de eerbaarheid van de vrouw kan je het fatsoen van de familie toetsen. Zij is de moeder die de cultuur en opvoeding doorgeeft aan de volgende generaties. Trouw aan de religieuze opvoeding en tegelijk meedraaien in een maatschappij waarin seksuele vrijheid hoogtij viert, zorgt onvermijdelijk voor spanningen. Daarom wordt er veel gedoogd. Men probeert de grote idealen overeind te houden. Maagdelijkheid leeft sterk als ideaal onder jongeren. Zeker bij meisjes. Zij worden ook korter gehouden. Dat is geenszins tot de Koran te herleiden, want in de teksten moeten zowel man als vrouw hun seksuele driften beheersen. En beiden hebben evenveel recht op seksuele bevrediging. De traditionele rituelen die rond maagdelijkheid gecreëerd werden, zoals het bebloede laken bij de huwelijksnacht of de verklaring van maagdelijkheid door een arts, zijn in de westerse islam nagenoeg verdwenen. Vandaag is maagdelijkheid een zaak tussen twee personen, er wordt niet langer een publiek teken gevraagd. Ook het idee dat de vrouw een gevaarlijke verleidster is en zich daarom moet bedekken, is geen Korangedachte. De vraag om bedekking werd later getheologiseerd vanuit de bezorgdheid voor fitna of onrust. Vandaag verzetten veel moslima’s zich tegen die idee. Zij bedekken zich niet omwille van fitna, maar om God te eren. De hijab of hoofddoek wordt dan een symbool van godsbewustzijn. Sommigen geven aan die ‘bescheiden kledij’ ook een spirituele betekenis.”

Diaspora

Is er een verschil tussen de seksualiteitsbeleving van moslims in islamitische landen en in de diaspora? De scheidingslijn tussen vrij en strikt ligt elders, licht Essabane toe. “In grote steden verschilt de omgang met seksualiteit weinig met die van hier. Op het platteland is men traditioneler. Veel moslims in de diaspora zijn afkomstig uit rurale gebieden. Mijn ouders kwamen van het Marokkaanse platteland. Wat zij in Nederland op tv zagen, ervaarden zij als een cultuurshock. Maar veel moslims keren na jaren diaspora terug naar hun land van oorsprong en ervaren ook daar een shock omdat ze het land dat ze achterlieten, niet meer herkennen. Alles evolueert en het generatieverschil speelt een grote rol.”

Homoseksualiteit

Ook de kijk op homoseksualiteit kende een wending van 180 graden. In zijn boek De minaret van Bagdad toont Michiel Leezenberg aan dat homoseksualiteit lang gedoogd werd in moslimsamenlevingen. Het hoorde bij de menselijke natuur. Essabane bevestigt: “Westerse homo’s trokken in de jaren 1960 naar Tunesië en andere Maghreblanden omdat ze daar openlijk hand in hand konden lopen. De islam kent ook een lange traditie van homo-erotische poëzie. Die losse omgang met homoseksualiteit kwam op de helling te staan toen het Westen dat hoog op de agenda ging plaatsen als een kwestie van mensenrechten en identiteit. Als reactie namen velen een strengere houding aan tegen wat als westers werd beschouwd. Een andere tendens wordt aangestuurd door vrome homoseksuele moslims die te rade gaan bij imams. Dat ook gelovigen daarmee kampen, zet veel geleerden aan tot theologische reflectie en dwingt hen tot een gematigdere houding. In grote steden als Istanbul of Marrakesh tref je vandaag veel openlijk homoseksuelen aan, maar ook conservatieve krachten. Eigenlijk verschilt de islamitische houding nauwelijks van de officiële christelijke leer. Wel typisch islamitisch is de omgang met zonde. Waar de christelijke leer ervoor pleit de zonde op te biechten, beschouwt de islam dat als een zaak tussen het individu en God die je beter voor jezelf houdt. Men vreest dat een homo die openlijk zijn geaardheid etaleert, onterecht een rolmodel zou kunnen worden”.

Waardevol

Essabane toont zich een open geest wat seksualiteitsbeleving betreft, maar seks helemaal uit de religieuze sfeer halen, wil hij niet. “Als er iets is dat ik bijzonder waardevol vind in de islamitische leer, dan is het juist dat seksualiteit niet louter als iets lichamelijks wordt gezien. Het is ook een spirituele daad: je komt tot het hogere. Ik betreur dat seksuele voorlichting vaak alleen technisch gebeurt of seks als een zaak van individuele rechten voorstelt. Terwijl de spirituele betekenis van genot even waardevol is. Door religie en seksualiteit zo strikt te scheiden, laat de westerse wereld die dimensie vaak verloren gaan.”  III

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​