Tertio 1057 - De totem van kosten en baten

De mening van Jan Rosier

De totem van kosten en baten

De coronacrisis geeft tijd en ruimte om af te rekenen met een hedendaagse vorm van totemisme, stelt Jan Rosier. De zwaksten kunnen het pad tonen naar moreel leiderschap en naar liefde en verantwoordelijkheid als maat der dingen.

Sommigen hopen dat we na de coronacrisis niet terugkeren naar de normaliteit en dat liefde en verantwoordelijkheid voor de wereld opnieuw de maat der dingen worden. Ook topmanagers stellen vast dat de mensen vriendelijker met elkaar omgaan en de tijd nemen om met elkaar te praten. Maar als liefde en verantwoordelijkheid opnieuw de maat der dingen moeten worden, dan wil dat wat zeggen over de huidige maat der dingen, niet? Het standpunt in Tertio nr. 1.054 van 22/4 merkt op dat het altijd de zwaksten zijn die dubbel zo hard worden getroffen. Dat klopt. Maar hoe komt het dat we de sterken blijven ondersteunen en de zwakkeren altijd maar wegduwen?

Hoogmoedig

Ik ben er altijd over verwonderd hoe gemakkelijk sommigen zich kinderen van de Verlichting noemen. Ik vind dat hoogmoedig. Want hoe onafhankelijk velen denken te zijn, ze hanteren een geloofssysteem van oudere volkeren, het totemisme. Daarbij hebben mensen een mystieke verhouding met een geest die of een idee dat zich manifesteert in een dier of een plant. Het vormt een moraal die objecten en handelingen begiftigt met onaantastbare sacraliteit. De totem staat vandaag op Bowling Green in het financiële district in Manhattan, New York. Het beeld stelt een stier voor – Charging Bull – die economisch eigenbelang symboliseert en een moraal poneert die stoelt op kosten en baten. Hij stelt de vraag: een mens, wat mag dat kosten?


“De totem staat vandaag op Bowling Green in het financiële district in Manhattan, New York. Het stelt een stier voor – Charging Bull – die economisch eigenbelang symboliseert en een moraal poneert die stoelt op kosten en baten”, beschrijft Jan Rosier.  © rr

Monetaire moraal

Die vraag wordt vandaag voortdurend gesteld. Alles wat leeft, droomt en hoopt, wordt onderworpen aan deze cruciale vraag: wat zijn de baten, gegeven de kosten? Ze is nu met de coronacrisis acuut: is een dode bejaarde gelijk aan tien geredde werklozen? Het antwoord op de vraag wordt in monetaire termen uitgedrukt: de kosten en de baten van één bejaarde ten opzichte van de kosten en de baten van werkenden. Wie rekent, kent het antwoord. Omdat men meende dat het tellen van centen leidde tot een rechtvaardige oplossing, noemde econoom Paul Krugman dat “monetaire moraal”. Het moderne kapitalisme heeft ons tot ongekende welvaart gebracht, poneert zijn Britse vakgenoot Paul Collier, maar ook tot een moraal die bankroet is. Veel Europeanen snakken daarom naar moreel leiderschap, stelt Louise Fresco, rector van de
Universiteit van Wageningen.

Eigenbelang

Wat is de historische achtergrond van die monetaire moraal? Daarvoor moeten we enkele eeuwen terug in de tijd. Toen werd het flinterdunne principe gelanceerd dat het algemeen belang wordt gediend door economisch eigenbelang. Dat principe is bij iedereen goed ingebed als een onaantastbare zekerheid. Alleen, het is wetenschappelijk zo fout als maar kan.. Samenlevingen zijn niet geworden wat ze zijn door eigenbelang maar door menselijk bondgenootschap, solidariteit en gemeenschapsvorming. Niet de onzichtbare hand van Smithiaans eigenbelang leidt tot sociale harmonie, maar de onzichtbare hand van ultrasociale actoren, zoals David Wilson en John Gowdy ijzersterk argumenteren. Terwijl eigenbelang onderwerp van kritiek was tijdens de middeleeuwen en een verklaringsbegrip tijdens de Verlichting, ontwikkelde het zich tot een na te streven norm tijdens de industriële revoluties. In die voortdurende storm van eigenbelang kon sociale harmonie uitsluitend worden bereikt door menselijke solidariteit.

Kwantificeerbaar

Maar eigenbelang – door haar aandacht voor persoonlijk gewin – kon zich gemakkelijk handhaven als ijkpunt van handelen en denken. Dat leidde tot onophoudelijke kosten-batenanalyses van machines, apparatuur, investeringen, onderzoek en ontwikkeling, maar ook van mensen. Die werden gereduceerd tot resources (bronnen) die economisch kwantificeerbaar zijn en daarom mogelijk waardeloos. Het is dan ook niet verrassend dat, door het hanteren van een kosten-batenmoraal, uitspraken de ronde doen zoals: “Onze economie kan geen twee maanden langer wachten op ouderlingen die hoe dan ook binnen twee jaar sterven”. Leven en dood zijn meer dan ooit onderwerp van (macro-)economische kosten-batenanalyses. Het is de moraal van de totem: we duwen de zwakken weg omdat een kosten-batenanalyse onze aandacht naar de sterken dwingt.

Juk afwerpen

Hebben we een keuze? Natuurlijk niet, vertelt een collega-econoom me, want we hebben te lang gedanst rond de totem. Onze manier van denken is de voorbije eeuwen geconditioneerd door kosten en baten. We koesteren een diep geloof in hun nuttigheidskarakter. Sommigen zijn niet meer in staat om in andere categorieën te denken, mentaal noch intellectueel. Reeds in 1979 schreef hoogleraar management William Scott (Washington University) van een dreigende morele anesthesie. Zijn we wel de wijze kinderen van de Verlichting of zijn we moreel versufte erfgenamen van industriële revoluties? De Verlichting wierp het juk van de kerk af en de armsten werden onderworpen aan een rationele kosten-batenanalyse. Moeten we niet veeleer het juk van een ratio afwerpen die ons in het centrum van de wereld plaatst wanneer we economisch nuttig zijn en de rest taxeert op kosten en baten?


Jan Rosier, gewoon hoogleraar management UC Dublin en gasthoogleraar KU Leuven.

Meerlagige groepsselectie

Het is jammer maar leerrijk dat de economie stilligt. Want nu zien we dat zieken een belangrijke bijdrage leveren aan de samenleving en meer dan een kostenplaatje zijn. Zij wijzen in hun machteloosheid naar het kloppende hart van de wereld: zij die zorg dragen voor anderen. Als dat te wollig klinkt, is een technische uitdrukking misschien geloofwaardiger: zij zijn de onzichtbare hand van meerlagige groepsselectie die de groep doet overleven. Op de vraag van rector Fresco naar moreel leiderschap in tijden van monetaire moraal is mijn antwoord: luister aandachtig naar mensen die ziek in hun bed liggen, naar de eenzamen, de ouderen, de armen, de geestelijk minder begaafden, de vluchtelingen en de bedelaars, die geld kosten en economisch niets baten. Daar ligt het pad verborgen van moreel leiderschap en kunnen liefde en verantwoordelijkheid opnieuw de maat der dingen worden.  III

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​