Tertio 1060 - Van groot hervormer naar gewonde herder

Van groot hervormer naar gewonde herder

Als een gedegen jezuïet wil paus Franciscus de hele kerk onderdompelen in een spirituele retraite, genre Geestelijke Oefeningen, die haar moet helpen terug te keren naar de essentie van het evangelie. Hij wenst een bekering te bewerken naar een missionaire, barmhartige en synodale kerk, maar stoot daarbij op de nodige weerstanden. Het maakt dat de hervormingspaus steeds meer oogt als een gewonde herder, vindt zijn biograaf Austen Ivereigh.

Emmanuel Van Lierde

Recente boeken over het huidige pontificaat die internationaal van de persen rollen, belichten voornamelijk de weerstand tegen paus Franciscus, zijn visies op de kerk en zijn hervormingen. Slechts enkele titels in dat rijtje zijn Die unbewegliche Kirche. Franziskus und die verhinderte Revolution (Herder, 2019) van de Italiaanse socioloog Marco Marzano, Das Franziskus Komplott. Der einsame Papst und sein Kampf um die Kirche (Herder, 2019) van de Duits-Italiaanse journalist Marco Politi die eerder de bestseller Franziskus unter Wölfen schreef en The Outsider. Pope Francis and His Battle to Reform the Church (Orbis Books, 2020) van The Tablet-Vaticanist Christopher Lamb. Omdat de analyses parallel lopen, kan het volstaan in dit artikel één ervan uitvoeriger te belichten, zijnde Wounded Shepherd. Pope Francis and His Struggle to Convert the Catholic Church van Austen Ivereigh.


Austen Ivereigh.  © Linda Ivereigh

Mythevorming

De Britse journalist en expert in hedendaagse kerkgeschiedenis liet zich eerder opmerken met zijn biografie van Jorge Mario Bergoglio: The Great Reformer. Francis and the Making of a Radical Pope (Henry Holt, 2014; zie Tertio nr. 786 van 4/3/’15). Naderhand ging Ivereigh beseffen dat hij met dat boek bijdroeg aan een mythevorming over paus Franciscus, dat hij een overroepen beeld van hem had opgehangen als dé grote hervormer die de kerk eens radicaal op haar kop zou zetten. Ondertussen weten we beter en is het duidelijk dat ook deze paus op zijn limieten botst omdat bepaalde hervormingsvoorstellen werden afgeblokt, omdat verzetsbewegingen zich mobiliseerden en ja, omdat Franciscus zelf fouten maakte – hij is niet te beroerd dat toe te geven en zijn zonden te belijden. De tijd om vooruitstrevende idealen te projecteren op de kerkleider uit Argentinië is dus voorbij en een correctie op de mythe kon niet uitblijven. Daarom schreef Ivereigh Wounded Shepherd. Het beeld van een gewonde herder schijnt hem na zeven jaren pontificaat correcter dan dat van de grote hervormer.

Salesiaan en peronist

Het vele veldwerk dat Ivereigh verrichtte in Latijns-Amerika, maakt dat hij als geen ander Franciscus’ inspiratiebronnen kan schetsen. De prioriteiten van dit pontificaat kun je soms al aflezen uit de prille levenservaringen van Bergoglio. Hij blijkt niet alleen een jezuïet in hart en nieren, hij is even begeesterd door de salesianen en het vroege peronisme – de ideologie van generaal Juan Péron die aanvankelijk steunde op de sociale leer van de kerk – drukte ook een sterke stempel op de Argentijnse kerkleider. Toen Bergoglio als provinciaal van de jezuïeten in Argentinië avondscholen voor werklozen opende en restaurants in parochies voor wie honger leden, kreeg hij het verwijt zijn orde te “salesianizeren”. Geregeld verdedigde hij, ook als kardinaal, zijn aanpak en keuzes door te refereren aan Don Bosco. Zijn leiderschapsstijl en zijn talent om snel mensen en situaties “te lezen”, zijn niet alleen te danken aan zijn ervaring als begeleider van de Geestelijke Oefeningen, maar evenzeer aan zijn beïnvloeding door het peronisme waar de leider meer weg heeft van een dirigent van een orkest dan van een geslepen strateeg. Naast technische bekwaamheid moet die in staat zijn emotionele verbindingen te bewerken met zijn muzikanten en toehoorders. Hij moet inspireren en bemoedigen. Zo’n charismatische gids – geen populist! – moet geen bevelen geven, hij wijst de richting door zelf het goede voorbeeld te geven.

Blaffende honden

Leading by example, dat is wat Franciscus ook als paus doet. Hij koos niet de weg van de snelle revolutie om noodzakelijke binnenkerkelijke hervormingen door te voeren. Dat zou te veel weerstand hebben veroorzaakt en daarmee zet je alleen de eenheid in de kerk op het spel. Neen, Franciscus opteert voor een langdurige retraite om de klerikale en zelfgerichte cultuur aan te pakken, maar misschien stoot juist die beoogde mentaliteitswijziging op nog groter verzet bij wie gezag en dienstbaarheid verwarren met macht en carrière maken. Edoch, “als de honden blaffen”, is dat – volgens een aan Cervantes’ Don Quichot toegeschreven wijsheid – “een teken dat er vooruitgang wordt geboekt”. En blaffen doen ze, zoals uit de opgesomde boeken blijkt. Het volstaat de namen te noemen van de kardinalen Raymond Burke, Gerhard Ludwig Müller en Robert Sarah. Gelukkig houdt Franciscus zich ver van de intriges en staat hij boven de mêlee door alvast niet publiekelijk in te gaan op de salvoschoten die deze eminenties in de media afvuren. Hij weet dat het geen zin heeft op alle slakken zout te leggen. Hij heeft zijn prioriteiten gekozen en daar gaat hij voor. Franciscus laat zich niet van de wijs brengen door opposanten en intriganten, al concluderen sommige Vatican watchers daaruit dat het eenzaam moet zijn aan de top.

Structurele verankering

Twee slotbedenkingen. Vroeg of laat moet het profetische visioen van Franciscus over een missionaire, barmhartige, nederige en synodale kerk ook verankerd raken in de kerkelijke structuren. Het goede voorbeeld volstaat niet om anderen te bekeren. Als deze paus een blijvende erfenis wil nalaten, dan moeten zijn prioriteiten institutioneel worden vertaald. Cruciaal daarbij zijn benoemingen en de lang verwachte hervorming van de Romeinse Curie. Het siert Franciscus dat hij geduldig te werk ging om een nieuwe mentaliteit ingang te laten vinden, maar te lang wachten om veranderingen door te voeren, kan nefast zijn en leiden tot een nieuwe stilstand.


Paus Franciscus heeft zijn prioriteiten gekozen en daar gaat hij voor. Hij laat zich niet van de wijs brengen door opposanten en intriganten.  © evl

Nochtans blijkt uit Ivereighs boek hoeveel kleine en grote wijzigingen Franciscus de voorbije jaren toch al doorvoerde. De Britse auteur wou zijn beeld van een radicale hervormer bijstellen, maar dreigt hij de ene mythe niet door een andere te vervangen, namelijk dat van een goede paus die steeds weer gesaboteerd wordt door een corrupte entourage? Veel medewerkers in het Vaticaan hebben het hart op de juiste plaats, ze willen het beste voor de kerk en ze steunen de prioriteiten van deze paus. Er zullen altijd schandalen opduiken – dat is des mensen –, maar dat betekent niet dat één witte raaf moet opboksen tegen een massa hardleerse farizeeën, carrièristen en ambtenaren. Dat beeld doet de waarheid eveneens onrecht aan en dat geeft Ivereigh tussen de regels ook toe.  III

Austen Ivereigh, Wounded Shepherd. Pope Francis and His Struggle to Convert the Catholic Church, Henry Holt, New York, 2019, 404 blz.

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​