Tertio 1066-67 - Monumentaal stilleven weerspiegelt Laatste Avondmaal

Monumentaal stilleven weerspiegelt Laatste Avondmaal

In de norbertijnenabdij van Tongerlo hangt sinds vorige maand tegenover de replica van Leonardo Da Vinci’s Laatste Avondmaal een meditatieve hedendaagse versie ervan, geschilderd door Laurent Reypens (1954). Op een voorts lege tafel liggen de voor hem karakteristieke lege bolkommen met de onderkant naar het publiek gekeerd. Dertien in totaal.

Ludwig De Vocht

Het werk van Leonardo Da Vinci (1452-1519) is gebaseerd op het evangelie van Johannes en het moment waarop Jezus aangeeft wie Hem zal overleveren: “Hij is het aan wie Ik het stuk brood zal geven dat Ik ga indopen” (Johannes 13, 26). In Da Vinci’s Laatste Avondmaal reiken Jezus en Judas op dat moment naar hetzelfde stuk brood. Judas doet dat met zijn linkerhand. “Links is ‘sinister’ in het Latijn”, verduidelijkt pater Ivo Cleiren, ruim tien jaar conservator van het kleine museum waar het werk hangt. De wonderlijke geschiedenis van de replica, die al sinds 1545 in het bezit is van de in 1130 gestichte abdij, werd vorig jaar in een boek uit de doeken gedaan naar aanleiding van het Da Vinci-jaar. Ook dit jaar is voor de abdij een jubileumjaar, want de norbertijnenorde bestaat 900 jaar.


“We moeten fondsen vinden voor de verdere restauratie van het Laatste Avondmaal. Het gaat over honderdduizenden euro’s”, zegt norbertijn Ivo Cleiren bezorgd.  © rr


Het Laatste Avondmaal van Laurent Reypens.  © rr

Echte Da Vinci?

Eveneens vorig jaar plaatste onderzoek van de Amerikaanse kunsthistoricus Jean-Pierre Isbouts de replica in Tongerlo in de schijnwerpers. “Isbouts is gefascineerd door wat wij hier al sinds 1545 zeggen: Da Vinci zelf heeft geschilderd aan de figuren van Johannes en Christus”, vertelt Cleiren. “Da Vinci heeft drie jaar aan zijn muurschildering gewerkt: van 1495 tot 1498. Na de verovering van Milaan kwam de Franse koning Lodewijk XII het werk bekijken en bestelde een replica op doek. Het werk werd wellicht gemaakt door Da Vinci’s leerlingen en eerlijkheidshalve heeft Da Vinci er misschien aan meegewerkt. Isbouts zegt dat hij er ‘voor 99 procent van overtuigd is’ dat Da Vinci zijn lievelingsfiguur – Johannes – en Jezus heeft geschilderd. Een sluitend bewijs daarvoor is er evenwel niet”, geeft Cleiren toe. Maar er is hoop. “Het gelaat van Johannes werd tijdens de brand van 1929 niet beschadigd, de figuur van Christus wel. Het linkerdeel van Zijn gelaat werd al gerestaureerd. Nu is het zaak fondsen te vinden voor de verdere restauratie. Maar dat kost honderdduizenden euro’s”, merkt Cleiren bezorgd op. Met een dergelijk hoge factuur in het verschiet lijkt de kans klein dat Reypens’ aangrijpende versie van het Laatste Avondmaal na de tentoonstelling in de abdij als een hedendaagse pendant in het museum zal kunnen blijven hangen. “De tijd dat kerken en kloosters aankochten, is voorbij. Ik zou wel graag in die tijd hebben geleefd”, geeft Reypens toe. “Ik ben al sinds mijn vijftiende of zestiende onder de indruk van grote altaarstukken. Ook door stillevens ben ik gefascineerd. Ik ben geboren in Westerlo, dus ik kende het Laatste Avondmaal al van vroeger, net als dat van Dirk Bouts. Die prachtig gedekte tafels boeiden mij geweldig.”

Tentoonstelling

“Twee jaar geleden heb ik een zware hartoperatie ondergaan. Ik besefte toen dat het leven kort is en dat het tijd werd eraan te beginnen. Ik heb anderhalf jaar aan Het Laatste Avondmaal geschilderd en het is misschien wel 20 tot 25 keer overschilderd”, verduidelijkt de kunstenaar. In de abdij hangt tot begin oktober niet alleen Reypens’ monumentale Laatste Avondmaal. In de vitrinekasten van het museum bevinden zich ook andere werken. Volgens de kunstenaar alleen producties van de voorbije twee jaar. De tentoonstelling van die werken in zilver, opalineglas op een voet van muranoglas, in brons en in plasticrète belegd met bladgoud, kwam er op verzoek van de prelaat. Die was volgens Reypens “behoorlijk enthousiast” toen hij bij hem zijn Laatste Avondmaal ging voorstellen. “Je komt binnen in het Da Vinci-museum. Je ziet de apostelen zitten. Je draait je om, en de apostelen zijn weg. Wat rest is een lege tafel. Dat idee vond ik ideaal”, legt Reypens uit.

Tafelschikking

In zijn meterslange Laatste Avondmaal is alle commotie voorbij. Jezus en de apostelen zijn in de ogen van de kunstenaar nog maar net vertrokken. Elke christen weet wat eraan is voorafgegaan. En wat zal volgen. Wat op dat moment rest, zijn dertien lege kommen. De volgorde ervan op de tafel weerspiegelt Da Vinci’s tafelschikking, met één uitzondering. Judas en Petrus werden van plaats verwisseld. Reypens’ tafelschikking is gemakkelijk te ontraadselen, want op de voet van elke kom staat een naam, ook die van Judas. In tegenstelling tot de kommen van de anderen is diens kom niet geglazuurd. Hij is mat en dof.  “Aanvankelijk was het een donker werk. De zwarte boord bovenaan is daar een restant van. Daar stonden oorspronkelijk de namen van de apostelen in gouden letters. Maar dat was te opvallend. Ik heb er dan voor gekozen hun namen in de voet van de kommen te zetten, daar waar ik gewoonlijk mijn naam zet”, verduidelijkt Reypens die al meer dan 35 jaar kommen schildert. Ze zijn een vast thema geworden en spreken volgens hem een internationale taal die overal begrepen wordt. “Als ik een ander potje had gekozen, had dat nooit hetzelfde effect gehad. Een kop met een oortje is begrensd. Een kop zonder oortje niet. Dat maakt het zo internationaal. Het is de perfecte vorm, net zoals een ei. Eindeloos. Daar heb ik een eigen wereld mee gecreëerd, een eigen taal bijna.”


Laurent Reypens.  © rr

Mysterie

Maar waarom altijd liggende, lege kommen? “In het begin begonnen veel mensen mij na te schilderen. Daarom heb ik beslist de kommen plat te leggen omdat de moeilijkheidsgraad dan tien keer groter wordt. Ze lagen ook altijd met de achterkant naar voren. Je kon er niet in kijken. Ik heb dat 35 jaar volgehouden. De vraag wat er in die kommen zit, moet de toeschouwer zelf invullen. Er moet een mysterie blijven. Aan al mijn werk zit een meditatief aspect. Sinds kort kan je ook in de kommen kijken. Ik heb ze nu bewust met de opening naar voren gedraaid. De operatie die ik heb ondergaan, heeft een invloed op mijn leven gehad. Ik heb veel tijd gehad om na te denken en ik ben alles anders gaan bekijken”, geeft Reypens toe, die nog graag een hele kerk zou inrichten met eigentijds werk: een altaar ontwerpen, altaarstukken schilderen evenals een kruisweg in een hedendaagse vorm. “Dat spreekt een hedendaags publiek aan. Ik hoop dat dat ooit eens lukt. Ik bereik een jong publiek van twintigers, dertigers en veertigers. Dat is belangrijk. Ik moet geen Christus schilderen met een baard. Die periode is voorbij”, besluit Reypens.  III

Greet Verschatse en Piet Boncquet, Het Laatste Avondmaal naar Leonardo da Vinci. Een wonderlijke geschiedenis, Sterck & De Vreese, Gorredijk, 2019, 176 blz.
Bestellen kan via www.kerknet.be – Klik op shop.

De tentoonstelling met werk van Laurent Reypens in het Da Vinci-museum van de abdij van Tongerlo loopt tot 30 september en is dagelijks toegankelijk van 14 tot 17 uur. www.tongerlo.org

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​