Tertio 1079 - “Het is eigen aan zaaien dat je er niet altijd de vruchten van ziet”

“Het is eigen aan zaaien dat je er niet altijd de vruchten van ziet”

Tijdens zijn hele academische loopbaan legde filosoof Hendrik Opdebeeck (UAntwerpen) kruisverbanden tussen economie, technologie en ecologie, domeinen waar de crisis alleen maar lijkt toe te nemen. Toch is hoop voor hem hierbij het sleutelwoord, legt hij uit in Tertio nr. 1.079 van 14/10/’2: “Anders is het ofwel onverschilligheid ofwel wanhoop. Als mens voelen we intuïtief aan dat we meer waard zijn dan dat.”

Hendrik Opdebeeck zette zich de voorbije jaren onder meer aan het schrijven van een Nederlandstalige trilogie over zijn visie op de link tussen enerzijds het zoeken van de mens naar de betekenis van zijn bestaan en anderzijds de soms rauwe realiteit van de economie, de impact van technologie op de mens en de ecologische crisis. De lezer begint de lectuur van zijn trilogie best met het sluitstuk, Zingeving in ecologie, vindt Opdebeeck. “Als je analyseert wat er verkeerd gaat in onze verhouding tot de natuur – de klimaatproblematiek, de milieuvervuiling, het failliet van de biodiversiteit en zelfs de coronacrisis –, bots je op de utilitaire rationaliteit die ook de technologie en de economie in onze maatschappij stuurt. Dat soort rationaliteit is een verschraling van de brede idee van redelijkheid die we uit de oudheid kennen. We mogen beide niet met elkaar verwarren. Dat merk je al in het gewone spraakgebruik. Als je zegt: ‘Wees toch redelijk’, bedoel je niet: ‘Denk nu eens puur rationeel’. De ratio verwerkt zintuiglijke waarnemingen en verstandelijke begrippen en is gericht op nuttigheid; de rede daarentegen brengt ook de gevoelens in rekening die waarnemingen en begrippen ons bezorgen – verdriet, vreugde, kwaadheid, haat, empathie, angst – en de zinvragen die ze oproepen.”

Waartoe leidt die verschraling?

“De evolutie van wat je ‘gezond boerenverstand’ zou kunnen noemen naar instrumentele rationaliteit ging gepaard met een omkering van een fundamentele hiërarchie in onze samenleving. Die is uitgebreid beschreven door Louis Van Bladel, een van mijn leermeesters. Samengevat: het is niet langer zo dat een maatschappelijk gedragen ethiek de politiek aanstuurt, die op haar beurt de richting van de economie bepaalt, waar de technologie zich ten slotte op richt. Nu neemt niet langer de ethiek maar wel de technologie het voortouw, precies vanwege haar nut en efficiëntie. Zij dicteert haar logica van rationele nuttigheid aan de economie en daar legt ook de politiek zich vervolgens bij neer – vandaar bijvoorbeeld de volle vliegtuigen versus de lege concertzalen in coronatijden of het danig ophemelen van wiskunde in het onderwijs –, wat ten slotte maakt dat ook de ethiek zich gaat identificeren met het nuttige: ‘wat nuttig is, is het goede dat dient gedaan te worden’. Dat is een erg eenzijdige visie die wezenlijke aspecten van het menszijn buiten beeld zet, zoals de relatie tot anderen en de natuur en de nood aan zingeving. Blaise Pascal schreef al: ‘Le coeur a ses raisons que la raison ne connaît point’. Op vormen van ethiek die wel aandacht hebben voor dat ‘hart’ rust vandaag bijna een taboe”.

Abonneer of vraag een proefnummer via www.tertio.be

U kan ook gebruikmaken van de voordelige 12x12-formule: stort 12 euro en ontvang 12 weken Tertio. Klik hier voor meer info.

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​