Tertio 1091 - “Ik heb altijd heimwee naar Rome”

Achterkrant met Stijn Fens

“Ik heb altijd heimwee naar Rome”

Vaticaanwatcher en journalist bij Trouw Stijn Fens (1966) groeide op in een huis vol boeken. Zijn vader, de Nederlandse Volkskrant-columnist Kees Fens, bracht hem de liefde voor literatuur bij. Maar de jeugdherinnering die Fens’ leven nog het meest tekent, is een reis naar Rome op 12-jarige leeftijd. “Toen paus Johannes Paulus II werd verkozen, sloeg bij mij als het ware de bliksem in.”

Kelly Keasberry

Als het hoofdkwartier van de katholieke kerk in Genève of in Brussel zou staan, had ik waarschijnlijk nooit voor dit vak gekozen. Het heeft voor mij te maken met Rome, met de stad, met de koepels, de fonteinen en de eeuwige botsing tussen het eeuwige en het tijdelijke. In het Vaticaan komt alles samen.

115 oude mannen

In oktober 1978 gingen we met het gezin naar Rome. Onze reis viel samen met het conclaaf waarin paus Johannes Paulus II werd gekozen. Mijn vader vond dat wij dat moesten meemaken. Tweemaal per dag nam hij ons mee naar het Sint-Pietersplein. 115 oude mannen die zich terugtrokken in een kapel en er pas uit mochten als ze een paus hadden gekozen: het raakte iets in mij. Toen op 16 oktober Johannes Paulus II werd gekozen, sloeg bij mij als het ware de bliksem in. Ik weet nog dat toen we terugliepen naar het hotel, ik tegen mijn vader zei: ‘Later als ik groot ben, wil ik een conclaaf verslaan’. Sindsdien staat veel in mijn leven in het teken van Rome.
 


“Franciscus is een heel politieke paus”, vindt Stijn Fens. © Jörgen Caris


Na zijn overlijden werd Johannes Paulus II opgebaard in de Sint-Pieter. Aan de ingang stond een 1,5 kilometer lange rij, de wachttijd was 13 à 14 uur. In een winkelstraat even verderop waren Romeinse vrouwen de nieuwste lentemode aan het passen. Dat vind ik een mooi voorbeeld van de dynamiek tussen het eeuwige en het tijdelijke. De mensen in het Vaticaan hebben een bijna heilige opdracht, maar het zijn ook gewoon mensen met ambities en carrières. Die dynamiek zie je in Rome elke dag. Heel af en toe botst die. Toen McDonalds een megafiliaal wilde vestigen in een pand vlak bij het Pantheon, kwam de buurt in opstand. Een gele M in de schaduw van het gebouw van bijna 2000 jaar, dat kon niet. Maar meestal gaan het eeuwige en het tijdelijke goed samen. Veel mensen vinden dat de kerk niet snel genoeg moderniseert, maar ik denk dat we geduld moeten hebben. De Nederlandse priester Antoine Bodar zegt graag: ‘Als de kerk huwt met de tijd, is ze binnen de kortste keer weduwe’. De adem van de kerk moet langer zijn dan de tijd. 

Supermarkt

We hebben een miraculeuze paus. Het lijkt alsof Franciscus alles heeft uitgevonden: de aandacht voor de armen, voor het klimaat. Toch staat hij wel degelijk op de schouders van Johannes Paulus II en Benedictus XVI. Dat is ook zijn kracht. Je kunt het vergelijken met de nieuwe filiaalhouder van een supermarkt. De supermarkt is nog altijd dezelfde, maar de filiaalhouder staat nu voorin, lacht, heet je welkom en helpt zelf mee de schappen te vullen. Het assortiment is niet veranderd, het is alleen anders neergezet. Franciscus is een heel politieke paus. Niet voor niets bracht hij de ‘groene’ encycliek Laudato Si’ uit in 2015, enkele maanden voor de VN-klimaatconferentie in Parijs. Hij schaakt op het wereldtoneel. Zijn acties en zijn taal zijn effectiever dan die van zijn voorganger, maar eigenlijk zegt hij op veel gebieden hetzelfde.

Daklozenkrant

Jan-Willem Wits en ik waren de eerste Nederlandse Vaticaankenners die in 2015 paus Franciscus interviewden. We deden dat met straatkrantverkoper Marc en Frank Dries, hoofdredacteur van de Utrechtse daklozenkrant Straatkrant. Dries had Wits benaderd voor een interview. Hij vroeg mij: ‘Is het een goed idee om de paus te vragen?’ Ik antwoordde: ‘Dat is geen goed idee, dat is een briljant idee!’ We speelden het slim; het idee is letterlijk onder de neus van de paus geschoven. Wat hielp, is dat hij zag dat het interview in daklozenkranten in 34 landen zou verschijnen. Van die editie zijn er tienduizenden verkocht. Dat veel daklozen daar iets aan overhielden, is toch wel het mooiste.

Digitaal fenomeen

Het katholicisme is een heel fysiek geloof. Je moet de wierook ruiken, kunnen meezingen, de hostie voelen op je hand of op je tong. Als dat door de coronacrisis wegvalt, denken katholieken al snel: ‘Dan maar niet’. De katholieke kerk is ook een hiërarchische kerk, voor creativiteit is nauwelijks plaats. Dat online vieringen nauwelijks hebben geleid tot vernieuwing in liturgie of geloofsoverdracht, betreur ik. Maar de grootste verrassing tijdens de lockdown was toch wel dat de paus een digitaal fenomeen werd, met als hoogtepunt zijn buitengewone zegen op het Sint-Pietersplein op 27 maart 2020. Die in het wit geklede man op dat grote donkere plein, met die tegels die nog glommen van de regen. Dat beeld zal ik nooit vergeten. 

Terug naar het begin

Ik geloof dat de toekomst van de kerk in de stad ligt. In Almere wordt momenteel een katholieke kerk gebouwd. Het merendeel van de communicanten is van niet-Nederlandse afkomst. Hetzelfde geldt inmiddels voor nieuwe priesters in Nederland. We gaan naar een heel andere kerk, maar hopelijk blijft er genoeg vitaliteit over om mee te kunnen gaan in dat nieuwe verhaal. De vraag is of er niet te veel energie is verspild aan de overlevingsdrang van de katholieke kerk. Het parochiemodel, met kerken die alleen op zondag tussen 10 en 11 uur open zijn, is een archaïsche structuur die niet meer past bij de huidige tijd. De kerk moet zich heruitvinden. Misschien moeten we wel helemaal terug naar het begin, naar de huiskerken in het Bijbelboek Handelingen. 

Of je katholiek moet zijn om goed over het Vaticaan te schrijven? Ik ben er nog steeds niet uit. Je hoeft mij niet uit te leggen hoe een mis in elkaar zit, maar als ik over misbruikschandalen schrijf – wat ik al 30 jaar doe –, vind ik dat de onderste steen boven moet. In mijn analyses kan ik keihard over de kerk zijn. Toch raakte het mij toen ik in 2010 op het schoolplein mijn kinderen stond te wachten en iemand achter mij zei: ‘Ach, die vieze oude man in Rome!’ Het was wel mijn paus. Die eeuwige strijd is misschien wel goed. Volgend jaar verschijnt mijn nieuwe boek over Rome. Daarin probeer ik uit te vinden waarom die stad mij zo fascineert. Ik heb altijd heimwee naar Rome, ook nu. Dat verlangen wordt nooit helemaal ingelost. Als ik in het vliegtuig op de terugweg zit, heb ik buikpijn omdat ik weg moet en daarna bouwt het verlangen zich weer langzaam op. Het leven van een pelgrim heeft toch iets moois.”  III

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​