Tertio 1115 - “De werkelijkheid spreekt ons aan”

“De werkelijkheid spreekt ons aan”

Emeritus hoogleraar filosofie Paul van Tongeren werd in april dit jaar verkozen tot de Nederlandse Denker des Vaderlands. Naar aanleiding daarvan werd het interviewboek Het wonder van betekenis uitgegeven en eind mei verscheen ook zijn boek Doodgewone vrienden. In Tertio nr. 1.115 van 23/06/’21 zegt de filosoof geen vastliggend actieplan te hebben, maar hij wil “de filosofische blik, waarvan het wonder van betekenis de kern is, uitdragen naar thema’s zoals ze voorbijkomen”. 

De Denker des Vaderlands staat de komende 2 jaar voor de taak het maatschappelijk debat te verrijken met een filosofische stem. Als gewezen hoogleraar aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven – naast zijn opdrachten in Nijmegen en Leiden – hoopt hij met zijn boodschap ook Vlaanderen te bereiken. “Wat me opvalt na 1,5 maand is dat er zoveel vraag is naar zo’n denker”, merkt hij op. De emeritus zoekt naar verklaringen voor die toegenomen interesse in filosofie. “De secularisering zorgt ervoor dat reflecties die vroeger binnen de religieuze zuil plaatsvonden, nu anders vorm krijgen. Vlaamse filosoof Paul Moyaert zei mij jaren geleden: ‘Er zijn geen priesters meer, dus wij moeten het nu doen’.” Maar kan de filosofie wel volledig die rol innemen? “Voor een deel wel”, meent Van Tongeren. “Het reflecteren op de kaders waarbinnen je leeft en waarom je doet wat je doet, zijn geen exclusief religieuze vragen, hoewel ze lange tijd in een religieus kader werden beantwoord. In een seculiere samenleving kunnen filosofen die vragen beter beantwoorden dan wetenschappers: kennis vergaren is iets anders dan betekenis duiden.”

Het boek Het wonder van betekenis stelt betekenis centraal voor de filosofische blik. Wat bedoelt u daarmee? 

Wij ervaren de werkelijkheid altijd in betekenissen zoals mooi of lelijk, goed of slecht, interessant of saai. We kunnen niet anders dan betekenis horen, voelen, zien of ruiken. We spreken tegenwoordig vaak over betekenisgeving. Maar volgens mij geven we alleen betekenis in reactie op betekenis die we ontvangen. De werkelijkheid spreekt ons eerst aan. In het boek van Amerikaans schrijver Phillip Roth, Patrimonium, vond ik een mooie illustratie van wat ik met het wonder van de betekenis bedoel. De vader van het hoofdpersonage blijkt een hersentumor te hebben. Hij kijkt naar de foto’s van de hersenen van zijn vader en huilt (leest voor) ‘niet omdat ik duidelijk de tumor kon zien die zijn hersenen aantasten, maar omdat het zijn hersenen waren, de hersenen van mijn vader. Die hem op zijn eigen onsubtiele manier lieten denken, op zijn eigen uitdrukkelijke manier lieten praten, op zijn eigen emotionele manier lieten redeneren, op zijn eigen impulsieve manier beslissingen lieten nemen. Dit was het weefsel dat zijn verzameling eindeloze zorgen had voortgebracht’. Je ziet voortdurend het contrast tussen het weefsel en de emoties die het oproept. Dat het zijn vaders brein was, is van een andere orde dan de bezorgdheid over dat brein. Hij kijkt naar de materialiteit van het brein op een manier die niet met een meting kan worden vastgesteld. Dat voorbeeld toont het contrast tussen feitelijkheid en de betekenis ervan. Je kan betekenis in objectieve gegevens aantreffen, maar het is niet van dezelfde orde.”

Meer lezen?
Vraag een gratis proefnummer aan of neem een abonnement.

In de spotlight: 

“De werkelijkheid spreekt ons aan”

Emeritus hoogleraar filosofie Paul van Tongeren werd in april dit jaar verkozen tot de Nederlandse Denker des Vaderlands. Naar aanleiding daarvan werd het interviewboek Het wonder van betekenis uitgegeven en eind mei verscheen ook zijn boek Doodgewone vrienden. In Tertio nr. 1.115 van 23/06/’21 zegt de filosoof geen vastliggend actieplan te hebben, maar hij wil “de filosofische blik, waarvan het wonder van betekenis de kern is, uitdragen naar thema’s zoals ze voorbijkomen”. 
» Lees verder

Laaggeschoolden zijn de grote afwezigen op de arbeidsmarkt

Laaggeschoolden zijn de grote verliezers van de coronacrisis, blijkt uit cijfers van Statbel. Hun jobs worden vaker wegbezuinigd en bieden minder mogelijkheid tot thuiswerken. Het Universitair Centrum Sint-Ignatius (UCSIA) hield onlangs een lezing met als centrale vraag: wat kunnen we doen om de arbeidspositie van die mensen te versterken? Sprekers Steven Vanackere en Chris Serroyen pleiten voor maatwerk en voor een minder grote focus op diploma’s.
» Lees verder

Held in het spel, verloren in de wereld

Gameverslaving werd in 2017 erkend als aandoening door de American Psychiatric Association (APA). Sinds de coronacrisis krijgt Gamechangers, een organisatie die problematisch gamegedrag aanpakt, vier keer meer aanvragen dan tevoren. Jongeren en volwassenen spelen massaal games en ze doen dat ook steeds meer samen. Tertio nr. 1.115 van 23/06/’21 duikt in de virtuele wereld van de games en onderzoekt waarin het verschil ligt tussen gezond gamegedrag en excessief spelen. 
» Lees verder

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​