Tertio 1128 - Muzikaal drieluik geeft stem aan het Lam Gods

Muzikaal drieluik geeft stem aan het Lam Gods

Als vast onderdeel van het misordinarium is de aanroeping van het Lam Gods door de eeuwen heen talloze keren op muziek gezet, maar een compositie van 40 minuten met het Lam Gods als centraal thema is uitzonderlijk, zo niet uniek. In opdracht van het bisdom Gent bracht Kris Oelbrandt (1972) zo’n muziekstuk tot stand.  

Frederique Vanneuville

Sinds de lente is het wereldberoemde retabel De aanbidding van het Lam Gods (1432) van de gebroeders Hubert en Jan van Eyck opnieuw te bezichtigen in de Gentse Sint-Baafskathedraal, waar het verhuisde van de wat krappe doopkapel naar een royale staal- en glasconstructie in de sacramentskapel. Het topstuk uit de beginperiode van de Vlaamse primitieven werd het voorbije decennium in zijn oorspronkelijke pracht hersteld dankzij een grondige restauratiebeurt die het kunstwerk ontdeed van alle latere overschilderingen en vernislagen. Bezoekers kunnen in de crypte van de kathedraal met behulp van augmented reality letterlijk in het verhaal van het in alle opzichten buitengewone retabel stappen (zie Tertio nr. 1.107 van 28/4).

Geen carte blanche

Als apotheose van alle initiatieven rond het Van Eyckjaar dat in 2020 viel en vanwege corona werd verlengd tot in 2021, vindt op 1 oktober in de Gentse kathedraal de wereldcreatie plaats van Het leidende lam (opus 51) van Kris Oelbrandt, een driedelig muziekwerk dat het retabel verklankt. Oelbrandt schreef het stuk in opdracht van het bisdom. “Ik moet zeggen dat ik zeer vereerd was met dat verzoek en uiteraard heb ik de opdracht zonder aarzelen aangenomen”, vertelt hij aan Tertio. 

 

Alvorens te kunnen beginnen met componeren, moest Kris Oelbrandt eerst tot de kern van De aanbidding van het Lam Gods komen. Aandachtig, geduldig kijken bracht hem bij de eenzaamheid van het lam.  © Sint-Baafskathedraal Gent, www.artinflanders.be, foto Dominique Provost

 

De componist kreeg geen carte blanche. De opdrachtgever had een driedelige compositie voor ogen, analoog aan de drie luiken van het retabel, en reikte zelf een selectie van teksten aan. “Ik kon me volkomen vinden in de drieledige structuur van de compositie, opgebouwd rond de thema’s van het Lam Gods als offer, als overwinnaar en de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Dat opzet geeft vanzelf een dramatische dynamiek: je begint met een soort treurmars en via een jubelzang kom je in een compleet nieuwe klankwereld terecht. Daar kon ik gemakkelijk mee uit de voeten. Ik had evenmin bezwaar tegen de gekozen teksten, al was ik wellicht ook bij poëzie en andere, minder klassieke teksten uitgekomen als ik daarin helemaal vrij was geweest”, geeft Oelbrandt toe. Hij hield zich aan de voorgestelde selectie, maar wou de verschillende luiken wel tekstueel met elkaar verbinden, een voorstel waar de werkgroep mee akkoord ging. Zo werd Psalm 23 – “De Heer is mijn herder” – ingevoegd als scharnier tussen de eerste twee delen en vormt Psalm 45 de link tussen de delen 2 en 3. Psalm 45 bezingt de bruid die het bruidsvertrek wordt binnengeleid en komt in de liturgie vooral aan bod wanneer het perspectief op de messiaanse eindtijd – wanneer Christus het heelal onder één hoofd zal brengen (Efeziërs 1, 10) – geopend wordt. 

De keuze voor die twee psalmen vloeit logisch voort uit het overkoepelende thema dat voor Oelbrandt de kern uitmaakt van het centrale paneel van het retabel: “Het lijdende lam is het lam dat ons voorgaat. In de titel heb ik dat met een woordspeling gebald samengevat: Het leidende lam. Daarin verbind ik alles”. Dat thema, dat het uitgangspunt van de compositie vormt, kwam niet zomaar uit de lucht vallen. “Ik was met het retabel voordien niet vertrouwd”, bekent de componist. “Het middenpaneel stond me natuurlijk wel voor ogen, maar veel minder het volledige kunstwerk. Ik heb me vooral met het middenpaneel beziggehouden. Aan de hand van het standaardwerk van Peter Schmidt heb ik me eerst ingewerkt in de gangbare – ook theologische – interpretaties van het schilderij. Vervolgens heb ik me vooral afgevraagd wat ik er zelf in zie. Ik heb niet letterlijk urenlang naar het schilderij zitten kijken, wel denkbeeldig, en dat gedurende de eerste weken en zelfs de hele 9 maanden van het schrijfproces. Door aandachtig te kijken en me af te vragen wat ik erbij voelde en wat mijn aandacht trok, ben ik uitgekomen bij de eenzaamheid van het lam. De vele details in het schilderij stellen allemaal die eenzaamheid in het licht. Hoe meer er rond het lam gebeurt – en de hoeveelheid details in het kunstwerk is werkelijk gigantisch –, hoe eenzamer het lam zelf is. Dat inzicht is stilaan gekomen. Alvorens te kunnen beginnen met componeren, moest ik eerst tot die kern komen. Het leidende lam was als het ware de trechter waar twee uiterlijk totaal verschillende dingen – een schilderij dat je in één oogopslag kan bekijken en muziek die tijd vraagt om ze te beluisteren – doorheen moesten lopen om ze in één compositie te combineren.”

Consistent en zacht tegelijk

“Het retabel heeft als bijzonderheid dat de schikking van het tafereel ook ruimtelijk kan worden weerspiegeld in de opstelling voor de muziekuitvoering”, gaat Oelbrandt verder. “De vier groepen die op het middenpaneel naar het Lam Gods toe gaan, kon ik vertalen in vier kleine koren die naar het midden toe zingen. Dat is niet zomaar een spielerei. Het publiek wordt omringd door de zangers en alle blikken zijn naar het midden gericht. Zo wordt iedereen in het geheel gezogen. Dat midden is een piano geworden. Spontaan dacht ik eerst aan een lyrische, eenzame cello. Een piano is een romantisch instrument dat gemakkelijk geassocieerd wordt met overdreven pathetiek, waar het Lam Gods geheel wars van is. Maar een piano bleek toch meer aangewezen om de ruimtelijke opstelling akoestisch te dragen. Die opstelling verschuift trouwens drastisch in het derde deel om echt de nieuwe hemel en de nieuwe aarde te kunnen maken, maar ik verklap nog niet in welke richting (lacht).” Het derde deel introduceert eveneens een solist. “Die is toegevoegd om de nieuwe hemel en de nieuwe aarde cachet te geven en te onderbouwen. Ik koos voor een contratenor omdat die iets anders te horen geeft dan wat je verwacht. Het is een stem die de lichtheid van de vrouwenstem combineert met de karakteristieke draagkracht van de mannenstem: consistent en zacht tegelijk.”

Uitdrukking

Tekst, muziek en opstelling werken in Het leidende lam nauw samen. Geen van de drie primeert op de andere, licht Oelbrandt toe. “In al mijn composities gaat het over uitdrukking. Ik wil met mijn muziek altijd spreken. In dit geval heb ik gepoogd het retabel, dat zelf geen woorden voortbrengt, een stem te geven. Het is telkens mijn stille hoop een brug te kunnen slaan tussen de wereld van het geloof en die van de muziek, zodat mensen die eigenlijk niets hebben met het religieuze thema van de compositie, het via de muziek toch snappen.”  III

De wereldcreatie van Het leidende lam van Kris Oelbrandt vindt plaats op de feestdag van Sint-Bavo, patroonheilige van de Gentse kathedraal en het bisdom Gent, op 1 oktober om 20 uur in de Sint-Baafskathedraal, met Johannes Dewilde (dirigent), vocaal ensemble Saevus, Filip Martens (piano) en Pieter De Praetere (contratenor). Tickets bestellen kan via www.ccv.be/gent

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​