Tertio 1130 - Synodale weg is geen democratiseringsproces

Dossier: Naar een synodale kerk

Synodale weg is geen democratiseringsproces

Paus Franciscus geeft op 9 en 10 oktober in Rome het startschot voor een 3-jarig synodaal proces. De zondag erna wordt ook in alle bisdommen en lokale kerken de aftrap gegeven. Tot april 2022 wordt er ter plaatse naar het volk van God geluisterd. Daarna volgen in het onderscheidingsproces nationale en continentale fases. Die culmineren ten slotte in oktober 2023 in de bisschoppensynode in Rome. Dat alles gebeurt onder het motto: “Naar een synodale kerk: gemeenschap, participatie en zending”.

Frederique Vanneuville

Nadenken over synodaliteit vindt zijn grondslag in het conciliedocument over de kerk Lumen Gentium (1964). Daarin stelt het hoofdstuk over “Het volk van God” dat alle gelovigen – al dan niet gewijd – door hun doopsel het volk van God vormen en delen in de zendingsopdracht van de kerk. De hiërarchie staat in dienst daarvan. In de eindversie van de constitutie werd dat hoofdstuk geplaatst voor het deel over de kerkelijke hiërarchie, dat daarna niet meer werd herzien in het licht van dat nieuwe hoofdstuk. Het is een mooi voorbeeld van de bedoeling van de concilievaders om vernieuwing en continuïteit in de kerk na het Concilie gaandeweg tot een nieuwe synthese te laten komen. Dat paus Franciscus vandaag een wereldwijd synodaal proces initieert, past volledig in die bedoeling en komt voor Peter De Mey voort uit een fundamentele beleidskeuze die Franciscus maakte. Onder meer in de bisschoppensynodes die sinds zijn aantreden plaatsvonden – in 2014 en 2015 over het gezin, in 2018 over jongeren, in 2019 over de Amazone en nu, van 2021 tot 2023, over een synodale kerk –, ziet de hoogleraar een uitdrukking van Franciscus’ grote geloof in het belang van synodaliteit. 

Belangrijke drijfveer

“Werken aan een synodale kerk is een belangrijke drijfveer van Franciscus’ pontificaat. Vooral vanaf Evangelii Gaudium liet hij het woord ‘synodaliteit’ regelmatig vallen. Die exhortatie verscheen in 2013, ruim 8 maand na zijn verkiezing, en stelt duidelijk dat de verkondiging van het evangelie de taak is van het hele volk van God.” In meerdere documenten en toespraken heeft de paus de synodale gedachte kracht bijgezet. “Vooral de toespraak die hij in 2015 hield naar aanleiding van 50 jaar bisschoppensynode, springt eruit. Toen reeds zette hij sterk in op het consultatieproces, dat hij voor het eerst voluit heeft toegepast in de Amazonesynode.” De Mey wijst erop dat de lokale kerken in Frankrijk, Duitsland, Australië en Ierland de voorbije jaren al meegingen in die synodale beweging. “Canonisch was dat mogelijk. Ook de Belgische kerk had al vroeger een diocesane synode kunnen laten plaatsvinden. De enige van die soort die zich in ons land al afspeelde, was in 2011 in Doornik op initiatief van bisschop Guy Harpigny. Maar nu worden we wel verplicht mee te gaan in het wereldwijde proces.” 

 


Vaticanum II had de bedoeling vernieuwing en continuïteit in de kerk na het Concilie gaandeweg tot een nieuwe synthese te laten komen. Het wereldwijde synodaal proces dat nu begint, ligt volledig in die lijn.  © Wikimedia

 

Het moge duidelijk wezen dat de synodale weg geen democratiseringsproces is. “De kerkstructuur steunt op de circulaire verhouding tussen ‘allen, enkelen en één’, zijnde het geheel van de gelovigen, de gewijden en de paus. Als je daarvan afstapt, geef je het katholieke kerkmodel als zodanig op en dat is niet de bedoeling. Zo wees Franciscus er in zijn toespraak van 2015 nog op dat bisschoppen handelen ‘onder en met Petrus’ – sub et cum Petro. Ze hoeven zich daar niet door te laten afschrikken. Dat is hoe het in de katholieke kerk gaat en zal blijven, was de boodschap.” 

Moeilijk evenwicht

Franciscus wil vasthouden aan een goed evenwicht tussen synodaliteit en hiërarchisch gezag. “Maar hoe combineer je die twee?”, vraagt De Mey zich af. “Als je ziet welk moeilijk proces besluitvorming nu soms al is in de reguliere bisschoppensynodes, dan vrees ik dat dat bij deze wereldwijde synodale weg alleen nog moeilijker zal worden. Uit het vademecum dat de principes voor de diocesane fase van de synode toelicht, blijkt dat daarover is nagedacht, maar ik heb toch wat bedenkingen”, geeft hij aan. “De paus benadrukt enerzijds dat alle leden van het Godsvolk in alle vrijmoedigheid moeten kunnen spreken tijdens het consultatieproces en dat de bisschop zowel leraar is als leerling die moet luisteren. Anderzijds blijven de bisschoppen wel degenen die in kerkrechtelijk opzicht het laatste woord hebben”, merkt hij op. “Na de eerste brede consultatie in de bisdommen zorgen zij voor de syntheserapporten die vervolgens nogmaals tot een synthese worden verwerkt binnen de bisschoppenconferentie. Hoeveel zal er aan het eind nog overblijven van de kritische stemmen die leken hebben laten klinken? Het vademecum stelt uitdrukkelijk dat andere meningen geventileerd mogen worden, maar in welke mate zal dat vooral mooie theorie blijken? Het voorbereidende document voor het synodale proces vermeldt tien zaken die men moet doen, zoals luisteren, vrijmoedig spreken, samen vieren en gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen. Toch voel je een spanning met de grenzen die gesteld worden aan de participatie van leken en het actief opnemen van hun verantwoordelijkheid. In punt 8 over gezag en participatie komt gezag steevast naar voren. En in punt 9 krijgen we hetzelfde onderscheid in bevoegdheid rond decision making en decision taking als in de tekst van de Internationale Theologische Commissie: het hele Godsvolk mag naar hartenlust betrokken worden in het gemeenschappelijke proces van onderscheiding om onder leiding van de heilige Geest tot besluitvorming te komen, maar sowieso blijft het laatste woord voorbehouden aan de bisschoppen. Ook daarin zie je dat de hiërarchische structurering van de kerkgemeenschap niet in vraag wordt gesteld.” 

Dubbele zending

Een ander punt dat volgens De Mey aandacht vraagt, betreft de verhouding tussen “allen” en “enkelen” inzake hun verantwoordelijkheid voor de kerk en de wereld. “In de oefening rond synodaliteit moeten we de problemen ter sprake brengen die te maken hebben met christen-zijn in onze samenlevingen en moeten we kijken welke de bijdrage kan zijn van de kerk. Dat is een gezamenlijke zorg van alle leden van het volk Gods. We moeten af van een verkeerde lezing van Vaticanum II die de zorg voor de wereld primordiaal aan de leken voorbehoudt en de zorg voor de kerk aan de gewijden. De hele kerk heeft die dubbele zending en opdracht.” 

Drie dimensies van gezag

Ook meent hij dat de katholieke kerk oor moet hebben voor de kritiek vanuit andere kerken over de wijze waarop de katholieke kerk gezag invult en voor hoe zij dat aanpakken. “Moet de idee van Petrus en diens opvolgers als gezags- en eenheidsfiguur binnen de christelijke kerken niet voor een stuk herdacht worden? In multilateraal oecumenisch overleg is er al in 1927 als consensus naar voren geschoven dat het opnemen van gezag op alle mogelijke niveaus – van de lokale tot de universele kerk – een samenspel moet zijn tussen gezagsdrager, collegiale samenwerking en de terugkoppeling naar de bredere gemeenschap. De katholieke kerk heeft de neiging de gezagsdrager op de voorgrond te plaatsen ten nadele van de tweede en vooral de derde dimensie. Maar andere christelijke kerken hebben misschien soms iets te veel ingezet op de collegiale uitvoering van gezag en het organiseren van synodes. In protestantse en anglicaanse kringen ziet men zelf de schaduwzijden daarvan. Zij snakken soms naar een duidelijke stem die richting geeft op het bovenlokale vlak. We kunnen dus echt leren van elkaars zwaktes en sterktes, maar Franciscus zal sowieso vasthouden aan de circulariteit van ‘één, sommigen en allen’ in onze kerk. Het is bij hem altijd een beetje geven en nemen.”

Afwachten

“Dit gezegd zijnde, heb ik grote waardering voor de keuze van Franciscus om het synodale proces van start te laten gaan in Rome, niet als zetel van de universele kerk, maar als lokale kerk”, vervolgt De Mey. “Die synodale weg is een onderneming die we zeker moeten ondersteunen, maar of zo’n mondiaal proces van onderscheiding werkelijk aanleiding kan geven tot een serieuze kerkhervorming, valt toch nog wat af te wachten.”  III

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​