Tertio 1134 - Nostalgische tijden

Column Alicja Gescinska

Nostalgische tijden

Nostalgie hoort bij de herfst, zoals het vallen van de bladeren en het oogsten van pompoenen. Geen seizoen is vruchtbaardere bodem voor weemoed en heimwee dan de herfst. Aangezien ik een talent voor nostalgie heb, hoeft het niet te verwonderen dat de herfst ook mijn favoriete seizoen is. Maar hoewel nostalgie een prachtig sentiment kan zijn, heeft de term de voorbije jaren jammer genoeg een meer negatieve connotatie gekregen. Zeker in het begin van november flakkert het vuur van de heimwee in me op. Dan mis ik mijn geboorteland meer dan anders. Allerheiligen en Allerzielen behoren immers tot de mooiste dagen van het jaar in Polen, zeker wanneer het een zachte, gouden herfst is. Het eren van de doden leeft nog echt in Polen.

Troostende tristesse

Op begraafplaatsen komt iedereen kaarsen branden om ontvallen dierbaren, naaste en verre familie of nationale helden te herdenken. Het gevolg is dat in de vroege avond een warme gloed vanaf de kerkhoven opstijgt: een gemeenschappelijk licht van de levenden voor de doden dat van kilometers ver te zien is. Dat is een buitengewoon mooi fenomeen en het zet ons ertoe aan tradities toch maar niet te laten verwateren. Het is een gebruik dat me altijd meer nostalgisch maakt dan ik al ben. In elk van mijn gedachten, in al mijn gevoelens zit dat bitterzoete mengsel van heimwee en melancholie. Ooit was dat mengsel synoniem met de troostende tristesse die in de nocturnes van Frédéric Chopin of in de gedichten van Robert Frost zit. Maar de jongste jaren is er een betekenisverschuiving gaande: nostalgie is immers politiek gecapteerd geraakt. Nostalgie is een machtsmiddel geworden; een onderdeel van de politieke strategie en retoriek van de zogenaamde “nostalgo-nationalisten”. Met de boodschap dat het vroeger beter was, dat de natie in haar oude glorie hersteld moet worden, dat de trots en de roem van een land in het verleden liggen, hebben de voorbije jaren heel wat rechts-populistische partijen de kiezer aangesproken. 

Politieke emoties

Dat nostalgie in het politieke spel zo’n centrale rol heeft gekregen, is opvallend te noemen. Nog niet zo heel lang geleden, in 2013, verscheen Politieke emoties; een boeiend werk van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum over de rol die emoties in de politiek spelen. Een heel scala aan gevoelens komt aan bod: liefde, trots, compassie, maar ook schaamte, angst en afgunst. Maar over nostalgie wordt er met geen woord gerept. Mocht het boek nu geschreven worden, dan is dat haast ondenkbaar. De voorbije jaren hebben immers getoond dat er van nostalgie een bijzonder mobiliserende politieke kracht uitgaat.

Dat roept de vraag op: waarom zijn mensen zo ontvankelijk voor de politieke exploitatie van nostalgie? Zitten we allemaal met krassen in onze ziel, waardoor hunkerend herinneren en herinnerend hunkeren ons wezen bepalen? Welke bekoring gaat er precies van vroeger uit? Menen we echt dat het vroeger zoveel beter was? Zijn we ontgoocheld door het heden? 

Veiligheid en vrijheid

Misschien ligt het antwoord in wat de Poolse filosoof Leszek Kolakowski ooit schreef. Hij meende dat er twee oerdriften in de mens aanwezig zijn, waar zowat alles van ons persoonlijke en politieke leven om draait: het verlangen naar veiligheid en het verlangen naar vrijheid. Als kind hunkeren we vooral naar de vrijheid die we in de volwassenheid menen te zien. Maar als volwassene ervaren we die vrijheid niet alleen als lust, maar ook als last. Daarom dooft in ons nooit helemaal de hunkering naar de veiligheid en de geborgenheid van onze kindertijd. Daarom dooft in volwassenen nooit helemaal het gevoel dat het vroeger beter was. Net zoals in kinderen nooit helemaal de hoop verdwijnt dat het later allemaal beter wordt. Maar niet alles wordt beter, dat leert ons ook het droeve lot van wat eens zo’n mooie emotie was. Nostalgie is haar onschuld verloren. Een mens kan er alleen maar nog nostalgischer van worden. Of om het met Frost te zeggen: “And so I dream of going back to be”.  III

Reageren kan via redactie@tertio.be

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​