Tertio 564 - Kerk en staat tasten naar nieuwe verhouding

Dossier: Concordaat

Kerk en staat tasten naar nieuwe verhouding

De klassieke verhouding tussen de overheid en de kerk in ons land verschuift zienderogen. Hier en daar denken (kerk)juristen dat een concordaat met de Heilige Stoel voor beide partijen heilzaam kan zijn. Tertio wikt voor en tegen.Teksten: Jan De Volder | De Belgische bisschoppen maken binnenkort hun opwachting in de bijzondere commissie over seksueel misbruik die in de Kamer van Volksvertegenwoordigers aan de gang is. Een onuitgegeven feit. De commissie werkt op de delicate scheidslijn tussen de verhouding en de scheiding tussen kerk en staat, een relatie die de jongste jaren en decennia aan het verschuiven is.DuidelijkheidMet die commissie oefenen de parlementsleden hun controletaak uit op de uitvoerende macht. Het accent ligt op het disfunctioneren van het overheidsapparaat: hoe kan het dat misdaden van seksueel misbruik zo lang onopgemerkt en ongestraft bleven? Met welke maatregelen kan dat voortaan worden vermeden? “Het gaat dus niet in de eerste plaats om het mogelijk disfunctioneren van de kerk”, zegt advocaat Frank Judo, specialist in kerkelijk recht en kerk-staatverhoudingen. “De kerk geniet een grote autonomie die door de grondwet wordt gegarandeerd. Maar uiteraard betekent dat niet dat de kerk een vrijplaats kan zijn voor misdaad of praktijken die het daglicht niet mogen zien. Daarom heeft ook de kerk alles te winnen bij de grootst mogelijke duidelijkheid.”Parlementaire commissies in ons land hebben evenwel geen al te beste reputatie als het gaat om de delicate verhouding tussen kerk en staat. Het is voor parlementariërs vaak een gelegenheid om zich in de kijker te werken en niet iedereen weerstaat aan de verleiding om persoonlijke profilering en politieke spelletjes te laten primeren op de controlefunctie. Bij velen ligt de parlementaire commissie ‘sekten’ nog vers in het geheugen. Van die commissie die in 1997 haar werkzaamheden afsloot, is geweten dat ze haar boekje ruimschoots te buiten ging.Valkuilen vermijden“Die commissie toont perfect aan hoe het niet moet: de Belgische Staat werd meermaals veroordeeld omdat ze enkele organisaties op gebrekkige gronden in een slecht daglicht had gesteld en schade had berokkend”, herinnert Judo zich. “Hopelijk helpt die ervaring de huidige commissie de valkuilen te vermijden. Met name de mogelijke collusie met het lopende gerechtelijk onderzoek is een gevaar. Ook zullen de commissieleden moeten tonen de structuur van de katholieke kerk te begrijpen en haar organisatievrijheid te respecteren. Nogmaals: dat alles is geen vrijbrief voor misbruik binnen de kerk.”Scheiding tussen kerk en staatDe verhouding tussen kerk en staat is altijd en overal een heikele zaak en kende in de loop van de geschiedenis al veel verschijningsvormen. België huldigt, net als alle moderne liberale democratieën, het principe van scheiding tussen kerk en staat. “Maar die scheiding is nooit volledig en ieder land heeft zijn juridische traditie”, merkt Judo op. “Zelfs in Frankrijk, het meest seculiere land van het Westen, is de scheiding niet absoluut. En een deel van het land, Elzas-Lotharingen, staat zelfs nog onder het concordataire regime dat in 1801 met Napoleon werd gesloten.”In België is de vrijheid van godsdienst en van eredienst door de grondwet gegarandeerd. De artikels 19, 20 en 21 garanderen de vrijheid van eredienst – overigens ook die om er niet aan deel te nemen – en artikel 181 bepaalt dat de staat de betaling van de wedden en de pensioenen van de bedienaren van de erkende erediensten op zich neemt. Door de sterke positie van de katholieke kerk in de Belgische samenleving kon de kerk zich er sterk ontwikkelen. Maar door de secularisering, de sociologische en politieke verschuivingen van de laatste decennia staat de traditionele verhouding tussen kerk en staat toch onder druk. Judo ziet verschillende pijnpunten: zo is er vaak een gebrek aan coherentie in de regelgeving. Bovendien waagt de burgerlijke overheid zich soms ver op domeinen die normaal tot de autonomie van de erediensten behoren. Als voorbeeld geeft hij het decreet van de Vlaamse gemeenschap over de kerkfabrieken: “Daar heeft de wetgever autonoom beslist als katholieke organisatievorm alleen de territoriale parochie te erkennen. Daarbij gaat ze voorbij aan het feit dat de katholieke kerk ook ‘personele parochies’ kent, zoals de universitaire parochie. Dat is een manifest gebrek aan respect voor de organisatievrijheid van de erediensten.” Maar ook de federale regering gaat niet vrijuit. “Kijk naar de discussie over de parochieassistenten. Die discussie draait over de vraag wie nu precies een ‘bedienaar van de eredienst’ is en als dusdanig moet worden vergoed. Maar daar heeft de staat zich helemaal niet in te moeien.” Een vaak opduikend probleem is de verdeling van de middelen onder de erediensten. “Geregeld duikt het idee op van een ‘Kirchensteuer’ of kerkbelasting naar Duits of Italiaans model. Ik denk dat die discussie mag worden gevoerd, maar wel op een volwassen manier. Ik mis nu soms ernst in dat debat. Men kijkt vaak alleen naar dat ene elementje uit het buitenlandse recht, terwijl men nalaat aandacht te besteden aan het geheel van de kerk-staatverhoudingen in de landen in kwestie”, zegt Judo.Moderner dan je denktJudo vindt het idee om een concordaat te onderhandelen tussen België en de Heilige Stoel het onderzoeken waard. “Een concordaat is niet dat stoffige rechtsmiddel uit een lang vervlogen tijd waar velen het voor houden. Het is moderner dan je denkt, omdat je met een internationaal verdrag een van de grondrechten van de burgers – de vrijheid van godsdienst – organiseert.” Volgens de jurist is het daarbij niet nodig om tot een alomvattend akkoord te komen. “Een concordaat is geen kant-en-klare oplossing. Je zou je perfect kunnen voorstellen dat de Heilige Stoel concordataire deelakkoorden afsluit over verschillende domeinen, zoals het onderwijs of de aalmoezeniers.” Dat daarbij door de heersende bevoegdheidsverdeling niet alleen met de federale overheid, maar ook met de deelstaten moet worden onderhandeld, hoeft geen onoverkomelijk probleem te zijn. “In Duitsland bijvoorbeeld hebben na de hereniging verschillende deelstaten nog concordataire akkoorden afgesloten met de evangelische kerk. Dat is perfect mogelijk.”Judo denkt dat een rechtstreekse onderhandeling met de Heilige Stoel ook de kerk van België ten goede komt. “In heel wat situaties merk je dat onze bisschoppen weinig juridische reflex hebben. Dat geldt zowel intern als in de relaties met de staat. In de pedofiliecrisis heeft de kerk uiteindelijk te weinig gehandeld als een structuur met een eigen rechtspraak, want dan had ze bij de misstanden wel drastischer ingegrepen.” Zou een concordaat de katholieken in België niet bevoordelen tegenover de andere erkende erediensten? Is dat geen discriminatie? “Van een schending van het gelijkheidsbeginsel kun je niet spreken”, argumenteert Judo. “De beginsituatie van de katholieke kerk verschilt objectief van die van de andere erediensten, die geen internationaalrechtelijk statuut hebben. De overheid kan daar rekening mee houden, en hoeft erediensten met verschillende beginsituaties niet gelijk te behandelen.” Vier beroemde concordaten en een dat vergeten lijkt Concordaat van Worms (1122)Dat beslecht de Investituurstrijd. Keizer Hendrik VI verzaakt aan de investituur met staf en ring en garandeert de kerk de vrijheid van bisschopskeuze. Paus Calixtus II staat toe dat die keuze zou plaatsvinden in tegenwoordigheid van de keizer.Concordat de Messidor (1801)Na de ‘tabula rasa’ van de Franse Revolutie onderhandelen Napoleon en Pius VII over een concordaat. De katholieke godsdienst wordt erkend als ‘die van de meerderheid der Fransen’, maar de benoeming van bisschoppen en de eigendomsrechten van aangeslagen kerkelijke goederen worden beslecht in het voordeel van de Franse heerser. Ook onze gewesten vielen onder dat concordaat, hernieuwd met het Koninkrijk der Nederlanden in 1827. Daaraan kwam een einde met de Belgische onafhankelijkheid en grondwet van 1831.Concordaat met Italië (1929)Met het Verdrag van Lateranen en het bijbehorende concordaat tussen paus Pius IX en Benito Mussolini kwam een einde aan de ‘Romeinse kwestie’, het conflict dat ontstond tussen Italië en de Heilige Stoel bij de teloorgang van de pauselijke staten in 1870. Italië erkende de soevereiniteit van Vaticaanstad. In 1984 werd het concordaat uit 1929 vervangen door een nieuw concordaat, waarbij onder meer de ‘kerkbelasting’ (‘otto per mille’) werd ingevoerd.Concordaat met het Duitse Rijk (1933)Kort na de machtsovername van Hitler worden de onderhandelingen over een concordaat tussen de Heilige Stoel en Duitsland beslecht. Vaak wordt dat onterecht geïnterpreteerd als een kerkelijke goedkeuring van het naziregime, terwijl het Pius XI er vooral om te doen was de rechten van de katholieke gelovigen zo veel mogelijk te vrijwaren in een staat met duidelijke totalitaire aspiraties.Concordaat met België (1953)Het enige concordaat dat België met de Heilige Stoel afsloot, is  zowat iedereen vandaag vergeten. Het handelde over de organisatie van de katholieke kerk in Belgisch Congo.  Wat is een concordaat?Een concordaat heeft niet alleen in het kerkelijke recht, maar ook in het internationale recht een welomschreven betekenis. Het is een overeenkomst of een verdrag dat wordt gesloten tussen de kerkelijke overheid en de burgerlijke overheid met als doel de verhoudingen tussen kerk en staat in het algemeen of voor bepaalde aspecten op een stabiele wijze te regelen. Zo’n overeenkomst overstijgt toevallige politieke meerderheden en is bedoeld om voor langere termijn afspraken vast te leggen. Het gaat niet om het vrijwaren of het veroveren van kerkelijke privileges, maar wel om het duidelijk afbakenen van wederzijdse rechten en plichten. In het geval van de rooms-katholieke kerk is de overheid de Heilige Stoel en niet de nationale kerkgemeenschap. De rooms-katholieke kerk vormt immers een geheel en ziet zichzelf niet als een confederatie van nationale kerken. De andere partij is de staat en niet de regering: de opeenvolgende regeringen zijn gebonden door de internationale overeenkomsten die worden afgesloten. In de Belgische constellatie kan de overheid ook een gewest of een gemeenschap zijn die internationaal verdragrecht heeft voor de toegekende bevoegdheden. Is een concordaat wenselijk voor België of Vlaanderen?JAJa, zegt kerkjurist Kurt Martens, die werkt aan de Catholic University of America in Washington DC. “Zo’n overeenkomst schenkt meer juridische zekerheid aan alle partijen. Momenteel zijn er al te veel zaken die met haken en ogen aan elkaar hangen, zoals de kerkfinanciering, of dingen die telkens anders worden benaderd volgens de politieke meerderheid van het ogenblik, zoals de discussie over de parochieassistenten, de legeraalmoezeniers of de geestelijke bijstand in de gevangenissen. Ook op andere terreinen kan de regelgeving worden verbeterd, zoals op die van de kerkfabrieken.” Een concordaat kan volgens hem soelaas bieden om enkele hangende dossiers op te lossen en om problemen te voorkomen. “Kerk en staat hebben alleen maar te winnen bij een internationaalrechtelijke overeenkomst, want goede afspraken maken goede vrienden.” Heeft ook de staat er iets bij te winnen? Volgens Martens is dat alvast het geval: hij wijst erop dat ook de overheid baat heeft bij goede en duidelijke afspraken die niet altijd moeten worden herbekeken. En naar zijn aanvoelen zou ons land zijn internationale prestige wat kunnen opkrikken door zo’n verdrag met de Heilige Stoel. Ook voor Luc De Maere, de pastoor van de Antwerpse Sint-Jacobsparochie die allang pleit voor een concordaat, zou zo’n overeenkomst ook de kwestie van de gewetensbezwaren moeten vastleggen: klassiek zijn die gewoonlijk beperkt tot de militaire dienstplicht, maar hij denkt dat er kansen zijn om die uit te breiden voor wie beroepshalve betrokken is bij gevoelige ethische kwesties als abortus en euthanasie. De kwestie van de ‘gewetensdwang’ moet volgens hem niet alleen op statelijk niveau, maar ook Europees worden bekeken.NEENNeen, zegt kerkjurist Luc De Fleurquin, emeritus hoogleraar van de faculteit Kerkelijk Recht van de K.U.Leuven en vicaris van het bisdom Antwerpen. “In de huidige pluriforme samenleving zou het volstrekt contraproductief zijn voor de kerk om apart te onderhandelen met de overheid. Het is veel beter het debat aan te gaan met de andere erediensten en levensbeschouwingen samen. Dan zit je onder de grote paraplu. De voormalige minister van Justitie, Jo Vandeurzen (CD&V), en de huidige, Stefaan De Clerck (CD&V), hebben een werkgroep opgericht met specialisten van verschillende universiteiten en van de federale overheidsdienst Justitie om het statuut en de wedden van de bedienaars en afgevaardigden van de confessionele en niet-confessionele levensbeschouwingen te herbekijken. Ik maak daar deel van uit en ben heel positief over de besprekingen. Na Nieuwjaar wordt ons eindrapport publiek: daarin staan heel duidelijke en doordachte voorstellen om tot goede nieuwe afspraken te komen. Niet alleen de verdeling van de middelen, maar ook het statuut van de parochieassistenten wordt daarin geregeld.”De Fleurquin ziet nog andere tegenargumenten voor een concordataire benadering. “In het onwaarschijnlijke geval dat zoiets op tafel zou komen, moeten er binnen de kerk goede afspraken worden gemaakt. Want gewoonlijk wordt zo’n concordaat boven de hoofden van de lokale kerkverantwoordelijken onderhandeld. Bovendien is het naar mijn gevoel, gezien de emotionele tijden die we beleven, helemaal geen goed moment om zoiets voor te stellen. En ook de bevoegdheidsverdelingen tussen het federale, gewestelijke en gemeenschapsniveau in het België van morgen is op dit moment helemaal niet duidelijk.”Ook kerkjurist en CD&V-senator Rik Torfs loopt niet bepaald warm voor het idee. “Het lijkt mooi op papier, maar België heeft een andere traditie, waar de plaats van de eredienst grondwettelijk, wettelijk en desgevallend decretaal wordt geregeld. Bovendien is het politiek, met de naam die de Heilige Stoel momenteel geniet, totaal irrealistisch. We kunnen beter onze energie in andere dingen steken.” 

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​