Tertio 576 - ‘We dreigen weg te zinken in irrelevantie’

Leon Lemmens over Europa’s nood aan spirituele wortels:

‘We dreigen weg te zinken in irrelevantie’

Dit Interview verscheen in Tertio nr. 296 van 6 oktober 2005  ‘De wereld heeft een sterk Europa nodig,’ zegt Leon Lemmens, verantwoordelijk voor de internationale hulp aan de oosterse kerken in de Romeinse curie. Samen met paus Benedictus XVI gelooft hij dat het christendom daar het geestelijke fundament voor kan aanreiken. Een ruime blik op de wereld vanuit Rome.  Jan De Volder | De Limburgse priester Leon Lemmens is een van de weinige Belgen die in de Romeinse curie werkzaam is. In de Congregatie voor de oosterse kerken – die instaat voor katholieken met een andere traditie dan de Latijnse – is hij verantwoordelijk voor de coördinatie van de internationale hulp aan die kerken en de vorming van hun studenten. Dat zijn er elk jaar in Rome zo’n vijfhonderd. Hij deed ook een jaar praktijkervaring op als rector van het Roemeens college in Rome. In dit interview reflecteert hij over de tweede, ‘oosterse’ long van de katholieke kerk, de politiek van Benedictus XVI en de nood aan een krachtig Europa. Die oosterse katholieke kerken zijn in het Westen vaak weinig bekend. Wie zijn ze en hoe maken ze het? ,,In Oost-Europa heb je onder meer in Roemenië, Bulgarije en Oekraïne byzantijnse kerken die met Rome zijn verbonden. Tijdens het communisme werden zij alle door de orthodoxe kerken opgeslorpt. Maar na 1989 is de sluier gelicht over hun bestaan en kwamen zij tot nieuw leven. Vooral de Grieks-katholieke Oekraïense kerk kent een krachtige bloei met duizenden nieuwe roepingen. Met vijf miljoen gelovigen maken zij maar tien procent van de Oekraïense bevolking uit, maar hun uitstraling overstijgt ruim hun aantal. Daarnaast heb je het Midden-Oosten. Daar zijn naast de byzantijnse kerken – de zogenaamde ‘melkieten’ – ook kopten, maronieten, Syriërs en Chaldeeërs die in eenheid met Rome leven. Die kerken hebben het doorgaans niet gemakkelijk: het gaat om kleine minderheden in de islamwereld die aan grote emigratiedruk blootstaan. De spanningen en het geweld in de regio maken hun situatie er niet gemakkelijker op. Een derde wereld is die van India. Voornamelijk in de deelstaat Kerala leven zo’n vijf miljoen met Rome verbonden, zogenaamde ‘Thomaschristenen’, dat zijn Syro-malabaren en Malankaren. Zij kennen een grote bloei met vele duizenden roepingen. De moeilijkheid daar is ze allemaal te vormen en plaats voor hun benoeming te vinden. Een laatste groep zijn de kerken in Eritrea en Ethiopië, twee zeer arme Afrikaanse landen die jaren in oorlog leefden.’’ Ze hebben gemeenschappelijk dat ze niet tot de Latijnse traditie behoren, maar wel met Rome aansluiting zochten. Waarom deden ze dat? ,,Dat gebeurde vooral onder invloed van de politieke gebeurtenissen na 1500. De historische context is voor elke kerk verschillend en verschilt ook met de hedendaagse situatie. In Oost-Europa gebeurde dat voornamelijk onder Poolse en Oostenrijkse invloed. In India gebeurde dat door de komst van de Portugezen. Zij verstonden niets van de christenen die ze daar onverwachts aantroffen en legden hen de Latijnse ritus op. Dat was een echt drama en leidde tot een grote versplintering. Sommige kerken werden orthodox of protestants, twee kerken met een oosterse traditie kwamen bij Rome terecht. Daarnaast zijn er in India nog vele miljoenen katholieken van de Latijnse traditie. In het Midden-Oosten had het te maken met de verzwakking van het Ottomaanse rijk in de achttiende en negentiende eeuw. Door aan te sluiten bij Rome, konden zij meer genieten van de Franse steun die de oosterse katholieken beschermde. De situatie in Eritrea en Ethiopië heeft dan weer alles te maken met de Italiaanse kolonisatie.’’ Heeft Rome dit ‘uniatisme’ niet definitief afgezworen? ,,‘Uniaten’ is eigenlijk een scheldwoord dat de orthodoxen voor hen gebruikten. Vandaag is dat niet meer de aangewezen weg. In 1992 stelde een gemengde katholiek-orthodoxe commissie in het Libanese Balamand een document op dat door Rome wordt erkend. Daarin wordt het ‘uniatisme’ niet langer als een weg erkend om de eenheid van de christenen vorm te geven. Er wordt ook respect gevraagd voor het bestaan van die kerken.’’ Wat is hun betekenis vandaag? Hun bestaan lijkt in elk geval nog een doorn in het oog van de orthodoxen. ,,Dat is vooral zo in Oost-Europa. Je mag niet vergeten dat die kerken enorm hebben geleden. Veel bisschoppen, priesters en gelovigen werden opgesloten of vermoord wegens hun trouw aan Rome. Dat vraagt respect voor hun getuigenis. Nu die kerken herademen, hopen ze in hun eigenwaarde te worden erkend. Zij voelen aan dat veel christenen in het Westen hen maar een hinderpaal vinden op de weg naar de hereniging. Zij weten zich niet bemind door de orthodoxen, maar ook niet door de eigen kerkgenoten uit het westen. Dat is pijnlijk. Zij zijn kinderen van een geschiedenis die ze niet zelf hebben gemaakt of gewild. Ze hebben geleden voor hun eigen identiteit, en hebben daarom recht op onze waardering, hulp en solidariteit. Zij zijn erfgenaam van twee tradities, de westerse en de byzantijnse. Zij zouden dus een brugfunctie met de orthodoxie kunnen vervullen.’’ Dat veronderstelt van hun kant een oecumenische openheid. Is die er wel? ,,Dat is niet evident. In Oost-Europa hebben ze een groot geschil met de orthodoxen, zowel over de interpretatie van het verleden als over de teruggave van de kerken. De meeste katholieken vinden dat de orthodoxen collaboreerden met de communisten. Toen zij gedwongen werden ingelijfd bij de orthodoxen, werden al hun goederen geconfisqueerd. Die kerken en goederen zijn na 1989 lang niet allemaal teruggegeven aan de rechtmatige eigenaars. In Roemenië werd er totnogtoe maar heel weinig teruggegeven. Een student van het Roemeens college woont tegenover de kerk die nog door zijn eigen grootvader werd gebouwd. Maar hij mag er geen voet in zetten, want die kerk is nog altijd orthodox. Zulke situaties leiden tot verbittering, die niet bevorderlijk is voor de oecumenische openheid. Het is onze taak die kerken te helpen door hun verbittering heen te groeien en zich te plaatsen in het oecumenische perspectief, de eigen byzantijnse traditie lief te hebben en te werken aan eenheid.’’ Klinken de stem en de ervaring van de oosterse katholieke kerken door in Rome? ,,Daar blijven jammer genoeg veel kansen liggen. Ook hier in Rome blijven ze toch in grote mate een vreemde eend in de bijt. Hun ervaring is onbekend in het Westen. Vaak kennen ze zelf hun eigen byzantijnse traditie slecht. Decennia lang moesten ze vechten voor hun eenheid met de Latijnse kerk. Paus Johannes Paulus II droomde van een kerk die ademt door twee longen, de oosterse en de westerse. Ik vind dat daar meer inspanningen voor moeten gebeuren. Zouden een aantal jonge priesters uit de westerse traditie zich niet actiever kunnen verdiepen in de byzantijnse traditie en zo leren ademen door de twee longen? Dat gebeurt nu niet of weinig. Meer nog: het gevaar is dat ook de oosterse katholieken in Rome alleen maar ‘verlatiniseren’. Het risico bestaat dat de rooms-katholieke kerk de Latijnse traditie voor een evidentie neemt. Dat is een reële moeilijkheid. Daardoor komen oosterse katholieken minder goed aan bod, maar het is ook niet bevorderlijk voor de dialoog met de orthodoxen en de grote wereldculturen. Als je jezelf tot evidente norm neemt, ben je niet in staat de dialoog met anderen aan te gaan.’’ Vooral in Oekraïne is de verhouding tussen katholieken en orthodoxen bijzonder verzuurd. De recente overplaatsing van de zetel van de Grieks-katholieke kerk van L’viv naar Kiev ziet Moskou als een agressieve zet. Hoe staat u daartegenover? ,,We hebben te maken met twee verschillende interpretaties van de geschiedenis. Moskou gaat ervan uit dat Oekraïne bij het klassieke canonieke territorium van Rusland behoort. De verhuizing van de Grieks-katholieke zetel naar Kiev zien zij als een teken van de oostwaartse expansiedrang van de Grieks-katholieken. Bovendien voelen ze dat die kerk levenskrachtig is, inhoudelijk en organisatorisch sterk staat en mensen aantrekt. De orthodoxe kerk in Oekraïne is zwak en verdeeld, over minstens drie kerken. De vrees bestaat dat Rome terrein inpalmt. Dat moet worden gezien in het licht van de eeuwenoude fobie van Moskou dat het Vaticaan Rusland wil katholiciseren. Toegegeven, die hoop heeft ook eeuwenlang geleefd in de katholieke kerk, ongeveer tot aan de Tweede Wereldoorlog. Vandaag is dat niet langer de visie, maar dat was ze wel tot een goede halve eeuw geleden en dat laat sporen na.’’ Daartegenover staat de Grieks-katholieke lezing. ,,Kardinaal Husar, grootaartsbisschop van de Oekraïns-katholieke kerk, wijst erop dat de Grieks-katholieke aanwezigheid zich niet beperkt tot de vroegere Oostenrijkse gebieden, zeg maar Galicië en de streek rond L’viv. Door de volksverhuizingen die Stalin organiseerde, werden hele dorpen gedwongen om van het westen naar het oosten te verhuizen. Ook in Kiev zelf is er een vrij betekenisvolle Grieks-katholieke aanwezigheid. Bovendien werd Kiev sinds de Oekraïense onafhankelijkheid een nationale hoofdstad. Als je een gesprekspartner wil zijn van de staat, moet je daar aanwezig zijn. In een provinciestad als L’viv ben je toch maar gemarginaliseerd. Husar merkt trouwens terecht op dat alle godsdiensten, ook de moslims, hun hoofdzetel in Kiev hebben. Waarom zouden de katholieken dat recht niet hebben? Volgens Husar is het niet de bedoeling orthodoxen te winnen voor het katholieke geloof, wel de belangen van de katholieken te verdedigen. Er is nog een andere factor: Oekraïne is in spiritueel opzicht een braakliggend terrein, waar vooral neoprotestantse groepen zeer actief werven. In een stad als Odessa valt hun aanwezigheid inmiddels zeer sterk op. De orthodoxen kunnen daar niet tegenop. Moeten de Grieks-katholieken dan zomaar toekijken? Het is een complexe discussie. De vorige paus stemde na lang wikken en wegen uiteindelijk in met de overplaatsing naar Kiev. De vraag om het metropolitaat tot patriarchaat te promoveren, werd voorlopig niet ingewilligd. Daaraan verzaken zou het offer kunnen zijn dat Rome aan de Grieks-katholieken vraagt, ter wille van de oecumenische dialoog.’’ Een punt dat in het Westen tot de verbeelding spreekt, is het feit dat heel wat Oosterse katholieke kerken ook gehuwde mannen tot priester wijden. Hoe is die ervaring? ,,Ik heb dat van dichtbij gezien in het Roemeens college, waar ik rector was. De meeste seminaristen willen huwen, en velen hebben een verhouding met een meisje in Roemenië of in Italië. Na hun huwelijk willen ze tot priester worden gewijd. In Roemenië zijn parochiepriesters gewoonlijk gehuwde mannen, terwijl de ongehuwde priesters meer diocesane functies bekleden. Ik heb in Roemenië een aantal van die gehuwde priesters leren kennen als interessante, pastoraal bewogen mensen. Toch brengt gehuwd priesterschap ook nieuwe problemen met zich mee. Studenten kunnen bijvoorbeeld niet worden gewijd zolang ze niet zijn getrouwd, maar eens getrouwd is het moeilijk in het buitenland te studeren. Dat brengt voor veel van mijn studenten onzekerheid mee. Een aantal van hen studeert acht of negen jaar in Rome zonder dat hun kerkelijk statuut duidelijk wordt. Sommigen rekken dan weer hun studies in de hoop ondertussen een meisje te vinden. Ook de relatie met hun bisschop lijdt vaak onder die onzekerheid. Daarnaast is er het – vooral financiële – probleem van de gescheiden priesters. In Roemenië bedraagt het maandloon voor een priester zeventig euro. Daarmee kun je geen gezin onderhouden. Begrijpelijkerwijs wordt de geldzorg dan vaak zeer dominant, wat problematisch is voor een priester. Gehuwde priesters zijn ook minder flexibel inzetbaar.’’ Kan dat een model zijn voor de westerse christenheid en een remedie voor het priestertekort? Is uw opvatting door de ervaring met gehuwde priesters veranderd? ,,Ik leerde vooral dat de zaak van het gehuwde priesterschap meer hoeken en kanten heeft dan in het Westen gewoonlijk wordt gedacht. Het is immers een kwestie van balans. In de Byzantijnse traditie zijn de monniken, die uiteraard ongehuwd zijn, de geestelijke vaders van de mensen, terwijl gewone pastoors zich beperken tot de liturgie en veel minder pastoraal actief zijn. Het gehuwde priesterschap en het manco aan pastorale en spirituele inkleuring van het pastoorsambt, wordt in de byzantijnse traditie gecompenseerd door het sterke monnikendom, dat de spirituele ruggengraat van die kerken vormt. Die traditie is in het Westen veel minder aanwezig. De vraag is dus niet zonder meer: mogen gehuwde mensen priester worden? Je moet het geheel van de kerk voor ogen houden en zien dat ook de spirituele kracht van de kerk voldoende gegarandeerd blijft. Als je dat evenwicht voor ogen houdt, is er wellicht meer mogelijk, ook elders in de katholieke kerk.’’ De afgelopen maanden werden getekend door het overlijden van Johannes Paulus II en de keuze van Benedictus XVI als zijn opvolger. Hoe heeft u die periode in Rome beleefd? ,,Het was een erg interessante tijd. De eerste maanden werden sterk getekend door de krachtige figuur van Johannes Paulus II, die zelfs in zijn ziekte en zwakte bleef spreken. Ik ben samen met een honderd bisschoppen, onder wie ook verschillende protestantse en orthodoxe, in de kapel van het Gemelli-ziekenhuis voor de paus gaan bidden. Dat was een sterk en intens moment. Ook mijn eigen studenten beleefden onvergetelijke momenten, toen ze op het Sint-Pietersplein met de vele duizenden mensen meeleefden met de stervende paus. Ook het beeld van die miljoenen mensen die na zijn overlijden Rome overspoelden en uren aanschoven om hem een laatste groet te brengen, maakte diepe indruk op ieder van ons. Je zag hoezeer Johannes Paulus II had gesproken had tot het hart van ontelbare mensen. We waren ook allemaal op het Sint-Pietersplein toen Benedictus XVI werd verkozen. Iedereen kent kardinaal Joseph Ratzinger als een man die heel dicht bij de vorige paus stond. Toch zijn er accentverschillen. Johannes Paulus II kwam uit het Oosten, Benedictus XVI uit het Westen. Hij is een groot theoloog, die bijzonder helder formuleert. Hij kent de crisis van de westerse kerk en maatschappij heel goed en wil daar iets aan doen. Daarom werd hij ook gekozen.’’ Europa is een grote bekommernis voor deze paus. Welke accenten legt hij? ,,In de dagen van het sterven van Johannes Paulus, hield Ratzinger een lezing in Subiaco over de betekenis van de heilige Benedictus. De keuze voor de naam ‘Benedictus’ laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Voor Benedictus XVI is Europa op een dwaalweg. Hij ziet dit als een Nietzscheaanse tijd, waarin de ‘Umwertung aller Werte’ doorzet. Een tijd waarin niets nog meer waard is dan iets anders, waarin de objectiviteit geen rechten meer heeft. De enige norm is wat je zelf voelt, denkt, bent en wilt. Er is geen waarde meer die de subjectiviteit van het eigen ik overstijgt. Dat zie je in de evolutie van de ethische debatten over abortus, in vitro fertilisatie, klonering, euthanasie, enzovoort. Evenals zijn voorganger gelooft deze paus dat Europa een cultuur van de dood ontwikkelt.’’ Hoe kan Europa worden gered? ,,Het gaat er voor hem om dat een beschaving niet kan overleven zonder te wortelen in een spirituele cultuur. Niet voor niets zie je dat in veel landen de band tussen de staat, de cultuur en de eigen religieuze wortels opnieuw nauwer wordt aangehaald. Dat gebeurt in de moslimwereld, maar ook in Rusland, India of de Verenigde Staten (VS). Volgens Ratzinger functioneert de rede van de mens maar goed, wanneer de lamp van het geloof brandt. Afgesneden van haar grote spirituele tradities, verstikt de mensheid. Een democratie die niet vanuit geestelijke bronnen wordt gevoed, verwildert. Wat Alexis de Tocqueville schreef over de inworteling van de Amerikaanse democratie in een levenskrachtige christelijke cultuur, inspireert het denken van deze paus. Europa daarentegen verwerpt nu zijn eigen christelijke wortels, zijn spirituele verleden en verliest daarmee zijn ziel. De paus spreekt over zelfhaat. Want als Europa het evangelie en de christelijke cultuur verwerpt, verkwanselt het ook zijn hart en zijn ziel. Dat proces leidt tot vervlakking, en finaal tot de uitholling van de levenskwaliteit van de Europeanen. Bovendien maakt het dat Europa geen ambitie, ideaal of project meer heeft waarvoor het bereid is te leven. Een samenleving heeft nochtans zo’n grote horizon nodig. Benedictus XVI doet alles wat hij kan om Europa te wijzen op de fundamentele keuze die het moet nemen. In de eerste plaats wijst hij de christenen op hun verantwoordelijkheid trots te zijn op het evangelie en de eigen spirituele traditie en identiteit. Het is een uitdaging christenen uit een stuk te zijn, door het gebed geworteld in de liefde van God. Daardoor kunnen de christenen de spirituele kracht vinden om creatief in de maatschappij en de wereld te staan.’’ Benedictus XVI spreekt onomwonden van een minderheidschristendom. Sommigen vrezen een kerk die er is voor ‘almaar minder, maar almaar meer overtuigde’ mensen. ,,Het is niet zijn bedoeling een getto te vormen. Hij heeft geen christendom van ‘les purs et les durs’ voor ogen. Wel zijn er levende kernen van christenen nodig. Die zijn misschien klein, maar dat hoeft geen hindernis te zijn om een grote boom te worden zodat velen zich in de takken kunnen nestelen. Dat kunnen parochies zijn, maar de paus heeft ook onmiskenbaar veel sympathie voor de nieuwe bewegingen. Daar stelt hij zijn hoop op. Hij hoopt dat er zich op vele plaatsen gemeenschappen van christenen vormen, die niet gesloten zijn, maar een rustplaats en inspiratiebron voor velen vormen. Zijn inschatting is dat het aantal authentieke christenen met een levend geloof in het Europa van vandaag niet heel groot is. Zijn langetermijnvisie is dat christenen opnieuw talrijker worden en dat ze kwalitatief sterk zijn, om lichtdragers te worden voor de hele samenleving.’’ Het gaat erom de westerse cultuur van de ondergang te redden, zoals Benedictus dat in de vijfde eeuw na de inval van de barbaren deed? ,,Inderdaad. De Britse filosoof Alister McIntire stelde in zijn beroemde werk After virtue twintig jaar geleden al dat Europa een nieuwe Benedictus nodig heeft. Iemand die met een kleine groep opnieuw begint. Benedictus begon klein in Montecassino, maar het netwerk van nieuwe gemeenschappen dat totstandkwam, gaf Europa vorm en bezielde het. Dat is de weg die de paus ziet voor christenen in Europa en in de wereld. Meteen is duidelijk hoever het idee van een christelijke maatschappij van hem afstaat. Ook ziet hij de kerk niet als een instituut. Hij heeft een grote waaier van vormen voor ogen om authentiek christendom te beleven. Ik denk dat hij meer ziet in het bewegingsmodel dan het parochiemodel. Niet voor niets roept hij volgend jaar alle nieuwe bewegingen op een Pinkstersamenkomst te houden in Rome.’’ Ondanks het conflict over Oekraïne valt zijn sterke toenadering tot Moskou op. Hoe verklaart u dat? ,,Het gebed van Jezus Mogen allen één zijn, bindt de Petrus-figuur in de kerk natuurlijk uitermate. De zorg voor de eenheid is zijn persoonlijke verantwoordelijkheid. Daarnaast is de paus bezorgd over de zwakte van de christenen in Europa, die volgens hem ook de zwakte van Europa verklaart. Hij weet vanuit eigen ervaring hoezeer de verdeeldheid tussen katholieken en protestanten de weerstand tegen het nazisme heeft verzwakt, of hoezeer de opsplitsing tussen het oosterse en het westerse christendom in de kaart van de communisten heeft gespeeld. De paus rekent op een groot bondgenootschap van alle christenen om op te komen voor het evangelie in de Europese cultuur. Het is een alliantie voor een op het evangelie gebaseerd humanisme. De Russisch-orthodoxe kerk wil zo’n project en steekt de hand uit. Benedictus XVI zei meermaals al dat woorden niet volstaan, dat er tekenen moeten worden gesteld. Daags na zijn aanstelling sprak hij al met metropoliet Kyrill van Smolensk, de nummer twee van de Russisch-orthodoxe kerk. Kardinaal Walter Kasper was al in Moskou. Het is afwachten wat die contacten concreet opleveren.’’ Het Russisch-orthodoxe model is evenwel gebaseerd op een nauwe band met de staat, terwijl elk heimwee naar het Constantijns model Benedictus XVI vreemd is. ,,Toen ik onlangs in Moskou was, trof het me hoezeer het hedendaagse Rusland de kerk van harte steunt. Kerken en kloosters worden massaal gerestaureerd of gebouwd. President Vladimir Poetin investeert volop in de krachtverwerving van de Russisch-orthodoxe kerk. Het grondidee is dat je een land en een staat maar opbouwt als er kernen zijn die het volk spiritueel opvoeden en hoop, kracht en een visioen geven. Het gaat om een tegenbeweging tegen de om zich heen grijpende onthumanisering. Die nauwe band met de staat sluit aan bij de eeuwenoude Byzantijnse traditie, waarbij staat en kerk bondgenoten zijn. Het viel me op hoe je in de metro van Moskou, naast alle oude symbolen van het communisme, nu ook nieuwe symbolen vindt, zoals afbeeldingen van Maria met het kind Jezus. Dat is in een West-Europees land totaal ondenkbaar. Het toont aan hoezeer Rusland cultureel-spiritueel op een andere lijn zit. Het is gebaseerd op het samengaan van politieke en religieuze cultuur, terwijl in de rest van Europa bij de politieke wereld grote argwaan leeft tegenover alles wat christelijke religie is.’’ Volgens Benedictus XVI heeft dat Constantijns model de kerk veel vrijheid en geloofwaardigheid gekost. ,,Inderdaad, sinds het Tweede Vaticaans Concilie is de katholieke kerk niet langer voor confessionele staten, maar voor een scheiding tussen kerk en staat. Wel wordt aan de staat gevraagd ruimte te bieden aan de overtuigingen in al hun pluriformiteit. Ratzinger, die als deskundige aanwezig was op het Concilie, is diep doordrongen van die visie. Dat neemt niet weg dat de paus bij zijn bezoek aan het Italiaanse parlement in juni uitdrukkelijk stelde dat in dat model de kerk alle rechten heeft om op te komen voor authentiek humanisme. Als een parlementaire meerderheid wetten goedkeurt die in kerkelijke ogen daaraan afbreuk doen, heeft de kerk het recht en de opdracht politiek te ageren. Dat maakt deel uit van haar specifieke bijdrage tot het goed functioneren van de democratie.’’ U sprak over een bondgenootschap tussen Rome en Moskou, of tussen het Westen en het Oosten. Opvallend is dat die toenadering geopolitiek helemaal niet leeft. Nogal wat politicologen, zoals de Franse Emmanuel Todd, geloven dat beide natuurlijke partners zijn. ,,Je voelt dat Rusland nood heeft aan een sterke partner. Europa zou dat kunnen zijn, maar de Europese Unie is politiek te verdeeld en te zwak. Zo wordt Rusland gedwongen uit te kijken naar elders. De toenadering tot China is dan logisch. Op alle terreinen gaan Moskou en Peking banden aan, je ziet dat die alliantie stilaan wordt geformaliseerd. Europa mist kansen door de eigen zwakheid en verdeeldheid. In die zin zijn het eerste en het derde Rome, Moskou, vragende partij aan Europa om tot eenheid te groeien en diepere spirituele kracht te verwerven. Ik ben blij dat de paus dit Europa-discours wil voeren. Hij zal zeker een belangrijke stem zijn in dat debat de komende jaren. Er is grote nood aan visioenen over Europa, aan stemmen die de ambitie delen dat Europa uit zijn zwakheid en verdeeldheid opstaat.’’ Hoe kijkt men vanuit Rome, met toch een universele bekommernis, aan tegen dit Europa? ,,Europa is zeer verscheiden. Niet alles is zoals in de Lage landen of West-Europa. Er is ook Oost-Europa, dat na het communisme niet alleen een liberale, maar ook een religieuze en spirituele droom koestert. In Italië en andere landen voel je dat de katholieke kerk een reële stem heeft in het debat. Brits en Scandinavisch Europa zitten op een andere golflengte. Globaal gesproken moet je zeggen dat Europa uitermate zwak verschijnt binnen de wereldconstellatie. Je ziet dat er grote veranderingen gebeuren in Oost-Azië, dat de moslimwereld in volle beweging is, dat de Verenigde Staten onder de neoconservatieven een gedaanteverandering doormaken. Het valt mij trouwens op dat dit neoconservatieve denken binnen de Italiaanse cultuur aan aanhang wint, zowel bij gelovigen als niet-gelovigen. De huidige Europese lamlendigheid steekt fel af. De EU riskeert zelfs te desintegreren en te worden opgeslokt binnen de grote dynamieken. Je ziet hoe de Britten hun blik verleggen van het continent naar de Angelsaksische wereld. Hoe lang zullen de Oost-Europeanen nog naar West-Europa blijven kijken, als wij ruzie maken en uiteindelijk in onmacht en passiviteit wegzinken? Het Franse en het Nederlandse ‘neen’ tegen de grondwet kwam pijnlijk aan in Oost-Europa. Mijn Roemeense studenten zagen er alvast een egoïstische reflex van de rijken tegenover de armen in.’’ Draagt de visie van Benedictus XVI over Europa en de wereld ook een neoconservatief etiket? ,,Neen. Dat is niet zijn perspectief. De paus kiest uitdrukkelijk voor de dialoog met de islam en het jodendom. Wat dat betreft zit hij helemaal op de lijn van zijn voorganger. Dat bleek trouwens overduidelijk bij zijn bezoek aan Keulen. Hij ziet in dat christenen de roeping hebben om de weg van de vrede te gaan. Al in zijn homilie tijdens zijn inhuldiging als paus ging hij in tegen alle ideologieën die langs de weg van het geweld een nieuwe wereld willen opbouwen – denk aan het neoconservatieve project voor het Midden-Oosten zoals zij dat in Irak in actie zien. ‘De wereld wordt gered door de Gekruisigde en niet door hen die anderen aan het kruis nagelen. Hij wordt verlost door het geduld van God en vernietigd door het ongeduld van de mensen,’ zei hij. Dat is een duidelijke afkeuring van de strategie van de oorlog, zoals die door de neo-conservatieven wordt gepropageerd. Paus Benedictus wil een krachtige spirituele beweging op grond van het evangelie opbouwen binnen de Europese cultuur. Dat is een lange termijnweg, een weg van geduld, die verschilt van wat de neoconservatieven op korte termijn met geweld willen forceren. Toch is de paus zich er goed van bewust dat Europa tegenover de islam een grotere rol zou kunnen spelen. Denk maar aan de crisis over de nucleaire plannen van Iran. Als de EU krachtiger was, zou ze een grotere veiligheidsgarantie aan Iran kunnen bieden. Ook in het Midden-Oosten, in het uitzichtloze conflict in Irak, zou een sterker Europa een grotere rol kunnen spelen. Dat gebeurt nu niet. Dat is betreurenswaardig. Want net zoals de paus, geloof ik dat de grootste schatten van de mensheid, cultureel en spiritueel, in Europa liggen.’’ Is Afrika ook een slachtoffer van een zwak en provinciaal Europa? ,,Zeker. Afrika heeft nood aan een sterke en geïnteresseerde partner. En wie staat dichter bij Afrika dan Europa, zowel geografisch, cultureel als historisch? Afrika kijkt uit naar Europa en hoopt erop, maar die hoop wordt voortdurend teleurgesteld omdat Europa zijn blik afwendt. Ook daar dreigen we weg te zinken in provincialisme en irrelevantie. De volgende generatie kan ons dat kwalijk nemen. Want Europa stond er niet, toen erop werd gehoopt. Afrika blijft de testbank voor het geweten van de mensheid, zoals Johannes-Paulus II zei. En dat geldt vooral voor Europa, de eerstaangewezen partner van Afrika.’’ China wordt in sneltempo een belangrijke speler op het wereldtoneel. Het valt op dat het niet alleen politiek en economisch beweegt, maar dat er ook wat groeit tussen China en Rome. Hoe ernstig is dat? ,,China zou – naast Europa, de oecumenische en de interreligieuze dialoog – een vierde groot thema van dit pontificaat kunnen worden. De voorbede in het Chinees bij de aanstelling van Benedictus XVI was een duidelijke vingerwijzing. Inmiddels werd in Shanghai een bisschop gewijd die zowel door het Vaticaan als door Peking werd erkend. Ik denk dat China redeneert zoals de Russen. Zij zien zichzelf als een groot rijk in opgang en zij willen ruimte geven aan enkele grote spirituele tradities waarin zij vertrouwen hebben. Als ze de rekening maken, zien ze liever de katholieken de ruimte opvullen dan de islam of de christelijke neo-protestantse kerken, die meer anticommunistisch zijn en eten uit de hand van de VS. Peking beseft stilaan dat de rooms-katholieke kerk de Chinese natie niet wil schaden, maar dienen.’’ Hoe kijkt u na een jaar Rome naar de Vlaams-Belgische situatie? ,,In Romeinse kringen heerst er grote bezorgdheid over ons land. Dat wij een diepe crisis doormaken, is hier een standaardopinie. Onze kerk blijft het niet gemakkelijk hebben zich open te stellen voor een aantal grote tendensen in de wereldkerk. Heel de Vlaamse cultuur blijkt immuun voor een aantal interessante ervaringen. Bij de dood van Johannes Paulus II, de verkiezing van Benedictus XVI en de Wereldjongerendagen viel op hoe sommige Vlaamse media zich inspannen de mediatieke doorstroming te vertroebelen door zich telkens te fixeren op bijzaken, terwijl de werkelijke boodschap wordt weggefilterd. Dat bij die ‘afschermoperatie’ ook christenen hun duit in het zakje doen, vind ik persoonlijk beschamend. In de engheid van de analyse toont zich een groot provincialisme. Hoe is het mogelijk dat wij in Vlaanderen met zo’n scheve bril naar de werkelijkheid kijken, terwijl heel de wereld – Chinezen en Russen incluis – allang zijn overtuigd van de relevantie van wat de katholieke kerk in de wereld te bieden heeft? We moeten onze vensters meer openzetten, kanalen aanboren en informatie van elders laten doorstromen. De Wereldjongerendagen waren daartoe een grote kans en dat vraagt om uitbreiding. We mogen niet in ons eigen sausje blijven zitten, want dat is vaak mager en triestig.’’

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​