Heksen op de brandstapel in 1555 in Derenburg. © Wikipedia

Portret van een inquisiteur

De fanatieke manier waarop Pieter Titelmans in de 16de eeuw andersgelovigen bestreed, staat centraal in het boek De inquisiteur van Johan Van de Wiele. Wie weigerde zijn geloof af te zweren, liep het risico op de brandstapel te belanden.

Op basis van een bewaard gebleven reisdagboek en Titelmans’ eigen administratie schetst historicus Johan Van de Wiele het leven en werk van de inquisiteur voor Vlaanderen, Rijsel, Douai, Orchies, Doornik en het Doornikse. Tussen 1545 en 1566 behandelde Titelmans naar schatting 1.500 à 1.600 gevallen van ketterij.

Door tijdgenoten en vooral door zijn tegenstanders werd zijn optreden in het graafschap Vlaanderen omschreven als “onhoudbaar fanatiek, overal aanwezig en zeer schadelijk voor de samenleving”. Zijn aanpak leidde geregeld tot gewelddadige incidenten bij arrestaties en terechtstellingen.

Vanuit genealogisch oogpunt is het jammer dat het boek geen namenindex bevat. Het is immers rijk aan informatie over talrijke personen en families die met naam en toenaam worden genoemd.

Brouwerszoon
Pieter Titelmans werd in 1501 geboren in Hasselt. Zijn vader was brouwer en overleed toen Pieter vier jaar oud was; zijn moeder stierf toen hij veertien was. In 1536 behaalde hij in Leuven de graad van licentiaat in de theologie en drie jaar later werd hij benoemd tot deken van het Sint-Hermeskapittel in Ronse.

Toen keizer Karel V in 1545 besliste om de inquisitie in de Nederlanden uit te breiden, werd Titelmans aangesteld als inquisiteur voor het graafschap Vlaanderen. Vanaf 1550 reisde hij vrijwel onafgebroken door zijn rechtsgebied. De grote Vlaamse steden protesteerden geregeld bij de regering in Brussel tegen zijn “eigengereide en tomeloze optreden”, schrijft Van de Wiele. In 1564 werd Titelmans bovendien kanunnik van het kapittel van de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk.

Beeldenstorm
Met de Beeldenstorm, die in augustus 1566 in West-Vlaanderen uitbrak, kwam een einde aan zijn werkzaamheden als inquisiteur. Landvoogdes Margareta van Parma werd door haar halfbroer, koning Filips II, vervangen door de hertog van Alva, die de beruchte Raad van Beroerten oprichtte. Die liet tussen 1568 en 1573 ongeveer 1.100 mensen terechtstellen.

“Als er destijds kliklijnen hadden bestaan, zou daar allicht gretig gebruik van gemaakt zijn”

Titelmans zelf overleed in 1572, zonder erin geslaagd te zijn de Reformatie in Vlaanderen terug te dringen. Volgens Van de Wiele stierf hij een natuurlijke dood, “ondanks de ontelbare risico’s die hij als inquisiteur genomen heeft, de daadwerkelijke bedreigingen en de algemeen verspreide haat.”

Informanten
De inquisiteur schetst soms een heel beklemmend beeld van de woelige 16de eeuw. Lokale pastoors waren de belangrijkste informanten van de inquisitie. Tegelijk hield Titelmans ook hen scherp in de gaten, omdat hij ervan overtuigd was dat het gebrekkige geloofsonderricht (en op het platteland zelfs het vrijwel ontbreken ervan) een van de belangrijkste oorzaken was van de problemen waarmee de katholieke kerk in de Nederlanden kampte.

Volgens Van de Wiele volgde de inquisitie vooral drie groepen nauwgezet: boekhandelaars, liedjeszangers en rederijkers, de “communicatiekanalen bij uitstek in de 16de eeuw”. Als er destijds kliklijnen hadden bestaan, zou daar allicht gretig gebruik van gemaakt zijn.

Tijdens het lezen bekruipt je meermaals het gevoel dat verraad, afgunst, wraakzucht en pure kwaadaardigheid tegenover medemensen van alle tijden zijn, vaak met een dodelijke afloop.

Recuperatie van zieltjes
Van de Wiele kon 1.120 namen achterhalen van mensen die door Titelmans werden vervolgd. In 127 gevallen mondde dat uit in een terechtstelling, goed voor 11,3 procent van de door hem behandelde dossiers. De anderen wisten aan zijn greep te ontsnappen of werden, zoals de historicus het formuleert, “minstens formeel teruggebracht naar het katholieke geloof”.

Van de Wiele besluit dat Titelmans de Reformatie in Vlaanderen zware klappen heeft toegebracht en dat hij en de inquisitie er mogelijk voor gezorgd hebben dat “de doperse religie zich nooit heeft kunnen doorzetten in Vlaanderen”.

Johan Van de Wiele, De inquisiteur. Pieter Titelmans en zijn strijd tegen het protestantisme (1501-1572), Sterck & De Vreese, Gorredijk, 2026, 254 blz