Jesuit Refugee Service beschouwt centra waar asielzoekers en gedwongen migranten in detentie verblijven als een grens waar behalve JRS niemand anders aanwezig is. © rr

“JRS is een jezuïetenorganisatie’, zegt Jörgen Gebhard. “Jezuïeten worden opgeroepen om naar de grenzen van onze samenleving te gaan. In België is de detentie van vluchtelingen en andere gedwongen migranten een grens waar niemand anders aanwezig is. Toen in de jaren 1990 de eerste detentiecentra werden gebouwd, was er geen enkele organisatie die daar toezicht hield of er een bezoek bracht.”

“JRS is er niet alleen voor vluchtelingen, maar voor iedereen die zijn land heeft moeten verlaten. ‘Vluchtelingen’ is een juridisch begrip uit de VN-Vluchtelingenconventie, die stelt dat je persoonlijk moet aantonen dat je vervolgd wordt. Daarnaast zijn er heel wat mensen die om verschillende redenen gedwongen kunnen zijn hun land te verlaten en die nooit asiel aanvragen, asiel krijgen of subsidiaire bescherming bekomen”, zegt de JRS-directeur. 

Drie groepen
Drie groepen van zulke mensen kunnen volgens hem met detentie geconfronteerd worden. “De klassieke groep is die van personen zonder wettig verblijf. Als ze een bevel hebben gekregen om het grondgebied te verlaten, lopen ze het risico gedetineerd te worden met het oog op een gedwongen terugkeer. In ons land leven naar schatting 120.000 mensen in die situatie. Een tweede groep zijn de zogenaamde ‘Dubliners’, die als gedwongen migrant al door een ander Europees land zijn getrokken. Als er aanwijzingen zijn dat dat zo is, mag de Belgische overheid de terugname van die personen aanvragen. België kan in afwachting van een beslissing daarover de betrokkene in hechtenis nemen. Een derde groep, die evenwel weinig bekend is, bestaat uit mensen die aan de grens worden onderschept.” 

Grenspolitie
Detentie aan de grens gebeurt volgens JRS-beleidsmedewerker Nicolas Wéry vrijwel systematisch. “De enige directe uitzonderingen zijn niet-begeleide minderjarigen van wie de leeftijd niet in twijfel wordt getrokken door de luchtvaartpolitie en de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ). Het is de grens-
politie die asielzoekers of gedwongen migranten tegenhoudt omdat ze geen geldig visum hebben of omdat ze om de een of andere reden de achterdocht van een grenswachter oproepen.”

“De rechter mag nu niet zien of iemand kwetsbaar is en vrij moet komen.”

“Het is evenwel ook mogelijk dat iemand aan de grens zelf naar de politie stapt met de vraag om asiel te krijgen. Vorig jaar ging het om 753 personen. Dan wordt direct contact opgenomen met de DVZ en wordt die asielzoeker onmiddellijk overgebracht naar het transitcentrum Caricole in Steenokkerzeel aan de luchthaven van Zaventem.” 

Zes detentiecentra
“Het gros van de vluchtelingen die aan de grens in detentie belanden, komt toe via de luchthaven. Anderen arriveren via het station van Brussel-Zuid, de zeehavens of in theorie ook de gewone grenzen”, zegt Gebhard. In Zaventem gaat het volgens hem vaak om hoogopgeleide personen die over de nodige middelen beschikken. Als voorbeeld geeft hij een transvrouw die Maleisië was ontvlucht, maar die uiteindelijk vrijwillig terugkeerde. Ze voelde zich in het detentiecentrum niet veilig omdat ze belaagd werd door medebewoners. 

Extra centra
Eveneens in Steenokkerzeel bevindt zich het repatriëringscentrum 127 bis. De vier andere detentiecentra liggen in Brugge, Merksplas, Holsbeek en Vottem bij Luik. “In ons land komen gemiddeld jaarlijks zes- tot achtduizend gedwongen migranten in detentie terecht. De huidige capaciteit van de detentiecentra bedraagt momenteel 540 plaatsen. De vorige regering heeft een tot verdubbeling van die capaciteit besloten en de nieuwe regering heeft dat bevestigd. Er zullen dus extra detentiecentra bijkomen”, weet de JRS-directeur.

“Wie hier als kleuter binnenkwam, wordt teruggestuurd naar een land waar hij niets kent.”

“Wie aan de grens in detentie belandt, wordt onderworpen aan een versnelde asielprocedure met minder rechten en minder waarborgen op rechten. Dat is een praktijk die we hekelen en die niet in elk Europees land wordt toegepast, maar die specifiek Belgisch is. De versnelde procedure duurt in theorie vier weken. Na vier weken treedt de asielzoeker in theorie toe tot het grondgebied, maar de DVZ neemt dan een nieuwe beslissing tot detentie waardoor hij ter plaatse blijft.”

Zonder visum
“Voor de Belgische overheid heeft iemand die zonder visum of geldig verblijf binnenkomt vanuit legaal oogpunt het grondgebied niet betreden. Juridisch gezien vormt het detentiecentrum Caricole de grens. In detentie wordt dan nagegaan of die persoon wel het recht heeft om het grondgebied te betreden”, verduidelijkt Wéry. Het Belgische model dreigt met de nieuwe EU-regelgeving in het vooruitzicht volgens JRS het Europese model te worden. 

Democratie
JRS betreurt dat de rechterlijke toets van die detentiebevelen beperkt is en binnen tien dagen moet gebeuren. Die bevelen komen van de DVZ, die ook de verblijfstitels en de gedwongen terugkeer beheert. “We zouden graag zicht hebben op wie waarom wordt opgesloten, criteria die intern door de DVZ worden bepaald en die niet publiek zijn”, zegt Gebhard. “We pleiten voor een monitoringmechanisme met rechtsbevoegdheid, zoals in de psychiatrie, de jeugdinstellingen en het gevangeniswezen. Waar mensen van hun vrijheid worden beroofd, moet er vanuit democratisch oogpunt monitoring zijn. Dat geldt evenwel niet voor de detentie van migranten.”

“Detentie is een toets voor de toestand van de democratie. Wil de overheid transparantie? Ik stel me ook vragen bij beslissingen van rechters of van de overheden om mensen terug te sturen naar zogezegd veilige landen en bij de rechtvaardigheid – niet in wettelijke maar menselijke zin – van sommige verwijderingen, zoals van mensen die hun land als kleuter hebben verlaten en als volwassene worden teruggestuurd naar een land waar ze niets of niemand kennen.”

“Detentie is een toets voor de toestand van de democratie.”

“Een rechter kan momenteel enkel bekijken of de DVZ de wet heeft gerespecteerd, maar niet of de asielzoeker kwetsbaar is en daarom vrijgelaten moet worden”, zegt Wéry. “Er bestaan daarvoor geen criteria. We zien vaak heel kwetsbare personen die niet in detentie thuishoren, zoals iemand met claustrofobie. De bescherming van bepaalde randgroepen in de detentiecentra is onvoldoende”, merkt Gebhard op, die het lijstje aanvult met lgbtq’ers, zwangere vrouwen, drugsverslaafden en minderjarigen (die volgens de DVZ op basis van een twijfelachtige botscan niet minderjarig zijn). 

“We zien bovendien een gebrek aan medische zorg in de detentiecentra voor bijvoorbeeld getraumatiseerden, vaak het gevolg van een gebrek aan middelen. Het is bovendien heel moeilijk om medisch personeel te vinden voor de gesloten centra. We werken nu samen met Artsen zonder Grenzen dat ruim twee jaar geleden een eigen project opstartte en opnieuw actief is in detentie. Een rapport van AzG kan leiden tot een vrijstelling van de asielzoeker”, aldus de JRS-directeur.

Menselijke behandeling
“Als christelijke organisatie pleiten we ervoor mensen menselijk te behandelen, zelfs bij dwingende maatregelen. Niet alles wat wettelijk kan, is rechtvaardig”, benadrukt Gebhard. “We komen mensen tegen die soms wel zes keer in detentie hebben gezeten. Ze worden vrijgelaten omdat de overheid merkt dat ze om welke reden dan ook niet verwijderd kunnen worden. Ze mogen beschikken met een nieuw bevel het grondgebied te verlaten. Als de vluchteling dat niet kan of niet wil, wordt hij bij een volgende controle of doelgerichte actie opnieuw opgepakt en begint alles opnieuw. Niemand wordt daar beter van. Dat is kafkaiaans. Detentie is een extreme situatie. Veel migranten begrijpen niet waarom ze in een gevangenis zitten. Wie opgesloten wordt, weet bovendien niet hoelang dat zal duren. De detentieduur in België is heel lang in vergelijking met het Europese gemiddelde en kan maanden aanslepen. Wij zijn de enige onafhankelijke instantie die zulke gedetineerden begeleidt”, aldus de directeur van JRS, dat gedetineerden bezoekt in de centra van Brugge, Merksplas en Steenokkerzeel.

“Het gros van de vluchtelingen in detentie komt toe via de luchthaven.”

“JRS bezoekt daarnaast ook vier zogenaamde family units, detentiecentra voor families met kinderen in Zulte, Sint-Gillis Waas, Bevekom en Tubeke. Die zogenaamde terugkeerwoningen zijn bestemd voor mensen met kinderen in irregulier verblijf. De meerderheid van de families daar bestaat evenwel uit asielzoekers die aan de grens werden onderschept. Het gaat niet om gesloten gevangenissen. Het is mogelijk die plaatsen te verlaten maar nooit met iedereen tegelijkertijd.” “Strikt juridisch gezien zijn ze echter wel gedetineerd”, voegt Wéry eraan toe. 

Vrijwilligers
“We hebben een dertigtal vrijwilligers”, zegt Gebhard. “In elk centrum dat we aandoen is een bezoldigde referentiebezoeker van ons team, plus een pool van drie tot soms vijf vrijwilligers die alternerend met die referentiebezoekers naar het detentiecentrum gaan. Vijf ‘vriendschappelijke bezoekers’ zijn er alleen om een babbeltje te slaan op verzoek van gedetineerden die hun hart willen luchten. Vanuit jezuïtisch oogpunt is ‘er gewoon zijn’ heel belangrijk. Het betekent een weg gaan samen met migranten die in nood verkeren. Naast onze gewone aanwezigheid geven we hen ook juridisch advies. We bekijken samen of ze een advocaat hebben en welke stappen die al heeft ondernomen. Een derde belangrijke functie is monitoring. Wij nemen de rol van onafhankelijke monitoringsinstantie op ons en stellen daarover rapporten op.”

Afschrikking
“Detentie is een prioriteit in het EU-Migratiepact en ook de nieuwe Europese Terugkeerverordening legt sterk de nadruk op afschrikking.” De door Italië beoogde overbrenging van asielzoekers naar Albanië om daar hun asielprocedure af te wachten en de Britse plannen met Rwanda zijn volgens JRS voorbeelden van pogingen om migranten af te schrikken. “Dat is symboolpolitiek die moet aantonen dat de overheid hard optreedt”, zegt Gebhard. Rechtbanken hebben al geoordeeld dat die plannen onwettelijk zijn.

“Ze passen in een Europese trend naar externalisering van al wat met migratie te maken heeft. Het moet allemaal aan de grens gebeuren of zelfs buiten Europa. Dat is een trend die we opmerken sinds 2013 en het akkoord van de EU met Turkije”, weet Wéry. Intussen zetten de Russen aan de Poolse en de Finse grens vluchtelingen in als wapen in hun hybride oorlogvoering. “Dat effent nog meer het pad voor het buitensluiten van mensen. Iets waarnaar bijna elke regering in Europa naar streeft. Daarover bestaat een consensus”, beamen beide leden van JRS. De op stapel staande strenge Terugkeerverordening van de EU vormt volgens hen een hoeksteen daarvan. “Er staat bijvoorbeeld in dat de detentieperiode in Europa wordt opgetrokken tot 24 maanden. De mogelijkheden van migranten om beroep aan te tekenen tegen detentie worden ook ingeperkt. Deze zomer wordt de Terugkeerverordening afgetoetst bij de regeringen. Volgens onze informatie zullen België en tal van andere landen zich daar niet tegen verzetten. De kans is dus groot dat die verordening vanaf 2026 in ons land direct wet wordt.” 

Rechtsonzekerheid
Het Migratiepact, dat de Europese lidstaten eerder al goedkeurden, houdt vast aan het principe dat detentie het laatste middel moet zijn. “Het Migratiepact vraagt om minder dwingende maatregelen en alternatieven voor detentie omdat ook de overheden beseffen dat niet iedereen gedetineerd kan worden. Dat niet alleen omdat de capaciteit niet volstaat, maar ook omdat detentie vaak niet veel uithaalt”, zegt Gebhard. “De Terugkeerverordening laat dat principe echter vallen, wat de deur verder opent voor arbitraire detentie. Het pact gaat enkel in op detentie van mensen aan de grens, de verordening op de detentie van personen op het grondgebied. Zo bestaat er een risico dat er twee rechtssystemen voor detentie ontstaan: een van toepassing voor mensen op het grondgebied en een voor mensen aan de grens. Dat leidt tot rechtsonzekerheid.”

Alternatieven
“We hebben vijf jaar geleden een project ontwikkeld dat de overheden en Europa een methodologie aanbiedt die werkt in de praktijk. Het project Plan Together bestaat uit de thuisbegeleiding van gezinnen met kinderen zonder wettig verblijf. Het doel is te komen tot een duurzame oplossing. Dat kan terugkeer zijn, een verblijf in België of in een ander Europees land. We bouwen vertrouwen op met zulke gezinnen en bespreken hun verschillende opties, want de meeste families hebben daar geen flauw benul van. We bezoeken hen thuis over een lange periode, soms twee tot tweeënhalf jaar. Het is dus een intensief traject.” 

“In die vijf jaar hebben we een vertrouwensvolle band opgebouwd met de dienst Alternatieven voor detentie binnen de DVZ waarmee we de verschillende casussen bespreken. Dan merk je dat ook de overheid geïnteresseerd is in oplossingen voor bepaalde gevallen van irreguliere migranten. Niemand is erbij gebaat dat families met kinderen in irregulier verblijf in die situatie blijven”, stelt Gebhard. “Er is veel vraag naar functionerende alternatieven voor detentie. Dat staat hoog op de politieke agenda in Europa. En wij zijn een van de weinige projecten die aangetoond hebben dat die alternatieven werken”, besluit Wéry. 

www.jrsbelgium.org 

Bio

Jörg Gebhard (1970) is directeur van JRS Belgium. De Duitser behaalde een doctoraat in de Oost-Europese geschiedenis en heeft meer dan twintig jaar professionele ervaring inzake mensenrechten, vooral migrantenrechten, op Belgisch en internationaal niveau. 

Nicolas Wéry (1989) is sinds 2021 beleidsmedewerker bij JRS Belgium. Hij werkte voordien voor ngo’s in Egypte en Griekenland, waar hij juridische steun bood aan vluchtelingen.

Verder lezen?

Log in op uw Tertio account en lees meteen verder

Nog geen account? Neem een digitaal abonnement en lees meteen verder.
Of maak een Tertio proefaccount aan en lees 1 maand gratis online!