Caravaggio, De bekering van Sint-Paulus. © Wikimedia Commons

Bisschop Bonny fileert rol van de Kerk

In het boek Bisschop op de brug schemeren de plannen al door die bisschop Johan Bonny de komende jaren wil verwezenlijken en die geconcretiseerd worden in zijn pastorale brief van 19 maart. Het meest opvallend daarin is het voornemen om tegen 2028 enkele gehuwde mannen tot priester te wijden.

Op woensdag 18 maart modereerde journalist Joël De Ceulaer in de kathedraal van Antwerpen een gesprek met imam Khalid Benhaddou en bisschop Johan Bonny over de inhoud van Bisschop op de brug. De dag voordien had bisschop Bonny zijn ‘pastorale brief’ voorgesteld op de jaarlijkse ontmoeting van alle priesters van zijn bisdom in de abdij van Averbode. Op 18 maart zelf stelde hij de brief voor aan de uitgebreide bisschopsraad. De eigenlijke publicatie volgde op 19 maart, het feest van Sint-Jozef, en dus een dag na de voorstelling van het boek.

Bruggen
De titel van de pastorale brief luidt: Implementatie van het synodaal proces in het bisdom Antwerpen. De titel van het boek van bisschop Bonny ligt minder voor de hand. In Antwerpen ligt immers geen brug over de Schelde. Het is een metafoor die als een rode draad door het boek loopt en geïnspireerd is door het kortverhaal De brug met drie bogen van de Albanese schrijver Ismail Kadare (1936-2024). “De novelle vertelt wat het inhoudt een brug tussen culturen te bouwen en brengt het verhaal van het verzet tegen bruggen wegens de risico’s en de gevaren die ze met zich kunnen meebrengen”, aldus de bisschop.

“Ik reken de twee oevers tot mijn Kerk”

Volgens hem zijn er binnen de Kerk ook mensen die tegen een brug zijn. Om politieke connotaties te vermijden en niet te veel te verwijzen naar de gebruikelijke terminologie in Antwerpen, spreekt Bonny niet over een ‘linker-’ en een ‘rechteroever’, maar van ‘de ene’ en ‘de andere’ oever. De ‘ene oever’ is die van de secularisatie en het atheïsme. De ‘andere’ oever is die van de godsdiensten, zoals die door christenen uit andere delen van de wereld worden beleefd, evenals andere religies zoals het jodendom en de islam. “Ik reken de twee oevers tot mijn Kerk”, benadrukte Bonny tijdens de voorstelling van zijn werk, dat geen autobiografie is maar wel autobiografische elementen bevat.

Sint-Paulus
In het boek besteedt de bisschop veel aandacht aan de figuur van Sint-Paulus, die hij ook beschouwt als een bruggenbouwer, en wel tussen joden en Grieken. Bonny focust vooral op het schilderij De bekering van Sint-Paulus van Caravaggio (1571-1610), dat op de achterflap staat afgebeeld. Sint-Paulus is op de weg naar Damascus letterlijk van zijn paard gevallen en ligt, omstraald door licht, op de grond.

De Kerk is in de ogen van Bonny figuurlijk van haar paard gevallen na de schandalen rond seksueel misbruik van kinderen, zeker in ons land. Hij neemt echter ook de Kerk in het algemeen onder de loep en gaat daarbij geen enkel gevoelig thema uit de weg. Integendeel: “Waar mensen zich vaak ergeren bij de kerk is haar grote ‘gelijk’”, schrijft hij. “Wanneer wordt dat ‘gelijk’ een probleem? Wanneer godsdienstige leiders er schrijlings bovenop gaan zitten, zoals Paulus op zijn paard, en ermee ten strijde trekken.” Hij had op dit punt de Engelse uitdrukking ‘get off your high horse’ kunnen gebruiken, die wordt gebruikt om mensen aan te klagen die op anderen neerkijken. Tussen de regels leest men dat dit binnen de Kerk nog altijd gebeurt.

Dieptepunt
Bonny noemt in zijn boek openlijk man en paard, verbloemt niets en noemt een kat een kat. Hij beschrijft een voorval uit 2015 waarbij hij in het Vaticaan op de vingers werd getikt voor een tekst die hij had geschreven. Volgens hem hadden zijn gesprekspartners die tekst wellicht niet eens gelezen. Hun refrein luidde: “Het staat zo in de catechismus. Het staat zo in Humanae Vitae.”

Vorige week noemde Bonny die ervaring, na enig aandringen van de moderator, het “dieptepunt in mijn kerkelijke ervaring” en iets dat “er toch een keer uit moest”.

Verantwoordelijkheid
In het boek stelt hij de retorische vraag wie er verantwoordelijk is voor het slaan van bruggen tussen de twee oevers. “Een bisschop kan niet wachten tot alle bisschoppen ter wereld, met inbegrip van de paus, dezelfde gedachte delen, alvorens de beslissingen te nemen die zich bij hem opdringen.”

“Er zal iets als een ‘theologie na Gaza’ nodig zijn.”

Hij verwijst daarbij naar enkele “onbegrijpelijke dossiers uit de voorbije decennia” waarop Rome “koppig ‘neen’” antwoordde. Dat ‘neen’ had betrekking op voorbehoedsmiddelen, in-vitrofertilisatie, abortus, euthanasie, de wijding van vrouwen, de priesterwijding van gehuwde mannen, communie voor hertrouwde gescheidenen of ongehuwd samenwonenden, de erkenning of zegening van homoparen en regionale synodale processen. In zijn pastorale brief stelt hij zelf tegen 2028 de wijding van enkele gehuwde mannen in het vooruitzicht.

Vanuit dat perspectief had de titel van het boek ook Bisschop op de bres kunnen luiden.

Olifant in de kamer
Bonny besteedt ook ruim aandacht aan de oecumene en de interreligieuze dialoog, vandaar de aanwezigheid van Khalid Benhaddou bij de boekvoorstelling De “olifant in de kamer” in de joods-christelijke dialoog is volgens hem de oorlogsgruwel in Israël en de Palestijnse gebieden. “Er zal iets als een ‘theologie na Gaza’ nodig zijn”, stelt de bisschop.

Het boek gaat niet in op de oorlog tussen de VS, Israël en Iran, aangezien die pas na het afronden van het manuscript losbarstte. De figuur van Donald Trump komt slechts kort aan bod, al noemde Bonny hem tijdens de voorstelling “op dit moment de grootste bedreiging voor het christendom”, een uitspraak die de aanwezigen deed opschrikken.

Spreidstand
“De brug met drie bogen heb ik al een paar keer herlezen. Als metafoor. Zijn bruggen een zegen of een vloek? Je kunt ze liefhebben of haten, maar zonder bruggen lukt het ons niet. Dat is de rode draad van dit boek”, schrijft de in 1955 geboren Antwerpse bisschop in zijn woord vooraf.

Het boek is voortgevloeid uit gesprekken die voormalig Tertio-hoofdredacteur Emmanuel Van Lierde enkele jaren geleden met hem voerde en vervolgens uitschreef, zonder als ghostwriter op te treden. De hand van de bisschop blijkt onder meer uit de soms culinaire terminologie.

De spreidstand tussen de beide oevers houdt hem naar eigen zeggen sterk bezig. “Zeker nu ik de kaap van zeventig jaar net voorbij ben en stilaan mag spreken uit eigen ervaring.” Over vier jaar kan hij in theorie zijn ambt neerleggen. In dit openhartige boek fileert hij de Kerk scherp – iets wat op de ene oever van de (binnen)kerkelijke brug zal worden toegejuicht, maar op de andere wellicht op kritiek zal stuiten.