exec-4f11887e-d2a5-4721-b3bf-a705d4b99929

Banier van de heilige Ontcommer in de Sint-Andrieskerk van Antwerpen. © ldv

Bloemlezing van helpende heiligen

Met Allerheiligen worden ook de populaire heiligen herdacht die een rol spelen in de volksdevotie van de Lage Landen. Op 28 oktober is dat de apostel Judas Thaddeus, die aangeroepen wordt om hemelse hulp te bieden in uitzichtloze situaties.

Hemelse Hulp is meteen ook de titel van een boek van Jo Claes, waarin nagenoeg dag na dag heiligen worden besproken die in de volksdevotie van onze gewesten belangrijk zijn geweest. Het boek – dat put uit eerdere werken van dezelfde auteur over heiligen – biedt telkens een illustratie van de besproken heilige (of soms ook zalige), een korte biografie en informatie over attributen waarmee hij of zij wordt afgebeeld. Vaak gaat het om hun kledij of de marteltuigen waarmee zij om het leven werden gebracht. Bovendien wordt vermeld van welk beroep of ambacht de betrokken heilige schutspatroon of schutspatrones is en tegen welke ziekte of welk ander onheil bescherming werd (of nog wordt) afgesmeekt, en waarom.

Geen volledigheid
Claes geeft in zijn inleiding toe dat bewust niet naar volledigheid werd gestreefd. Zo worden niet alle plaatsen in ons land en Nederland opgesomd waar een bepaalde heilige werd of wordt vereerd. Er wordt ook niet ingegaan op de vraag of bepaalde heiligen al dan niet hebben bestaan. Bij de samenstelling van het boek werd weliswaar gebruikgemaakt van historische gegevens, maar daarnaast werd ook geput uit volksverhalen en legenden.

Een mooi voorbeeld daarvan is de bijdrage over de heilige Ontcommer, die al in de 15de eeuw werd vereerd en wordt voorgesteld als een jonge vrouw met een baard. God gaf haar een baard om aan een huwelijk met een heiden te ontkomen. Ze wordt daarom soms aangeroepen door vrouwen die verlost willen worden van een slechte echtgenoot. Ontcommer staat ook bekend als Wilgefortis en wordt herdacht op 20 juli. Wat het boek niet vermeldt, is dat eerder dit jaar in de Antwerpse Sint-Andrieskerk een moderne banier met haar afbeelding werd geplaatst.

Eeuwenoude controverse
Vier dagen voor Ontcommer wordt de heilige Reinhilde behandeld. Ze wordt steevast ‘Reinhilde van Kontich’ genoemd, zonder dat Claes verwijst naar de eeuwenoude discussie over de situering van haar geboorteplaats Condacum. Die plaats wordt zowel vereenzelvigd met het Noord-Franse Condé-sur-l’Escaut als met de Antwerpse gemeente Kontich, waarvan de naam waarschijnlijk is afgeleid van het Gallo-Romeinse Contacum of Contiacum, en niet van Condacum.

De heilige wordt ook beschreven als Reinhilde van Saintes, een deelgemeente van het Waals-Brabantse Tubeke, die in het Nederlands Sint-Renelde heet. In de kerk van het dorp bevindt zich haar 17de-eeuwse reliekschrijn, dat jaarlijks in een koets door het dorp wordt gereden.

Wat Claes niet vermeldt, is dat Kontich geen historische Reinhildeverering van betekenis kent. In Kontich staat daarentegen wel het belangrijkste bedevaartsoord van de heilige Rita van Cascia, die wordt aangeroepen in ‘moeilijke en hopeloze situaties’ en helpt tegen examenvrees.

Sint-Dominicus wordt begeleid door een hond met een brandende fakkel in zijn muil, zoals in de Onze-Lieve-Vrouw-Onbevlekt-Ontvangenkerk in Kontich-Kazerne. © ldv

Fakkel
Het boek behandelt van januari tot december enkel die heiligen die van belang waren voor ons land of Nederland. Soms worden daarom enkele kalenderdagen gewoon overgeslagen. De alfabetische heiligenlijst achteraan het boek is bijzonder handig om de bijdrage over een heilige terug te vinden. De alfabetische lijst van attributen maakt het dan weer mogelijk bepaalde heiligen te identificeren.

Zo kan een fakkel verwijzen naar Barbara van Nicomedië (4 december), Lucia van Syracuse (13 december), de Vier Gekroonden (8 november) of Dominicus Guzman (8 augustus), de stichter van de dominicanen. Een Latijnse woordspeling op die naam had het over Domini canes, de ‘honden van de Heer’. Zijn moeder droomde voor zijn geboorte van een hond met een brandende fakkel die een korenveld in brand stak. Daarom wordt Dominicus ook vaak afgebeeld samen met een hond die een fakkel in de muil draagt.

Dat iconografische element is op schilderijen en polychrome beelden gemakkelijk te herkennen. Op gestileerde, monochrome beeldhouwwerken lijkt het evenwel of de heilige vergezeld is van een hond met een sappig hammetje in de muil. Soms wordt Dominicus ook alleen afgebeeld met een fakkel. Omdat die volgens Claes ‘abusievelijk aanzag voor een sigaar’, is Dominicus de internationale schutspatroon van de sigarenmakers.