Spring, door Sandro Botticelli.  © Unsplash

Jarenlang was Stouten zo’n beetje het levende hart van Radio Klara. Mild en soms wild associërend bleek hij op antenne nooit te verlegen om poëzie, filosofie en wetenschap te betrekken bij de af- en aankondiging van doorgaans klassieke muziek. De man puurde ervaring uit zijn reizen over de hele wereld, interviews met cultuurbonzen, zijn voeling met de taal van muziek en beeldende kunst en het verslinden van lectuur. Al als student isoleerde hij zich vaak met een boekje in een hoekje, naar het voorbeeld van Thomas a Kempis, van wie hij het streven naar ingetogen helderheid leerde waarderen. Dankzij de stilte ontsprong in zijn hoofd en hart allengs een bron, die door de jaren heen aanzwol tot een stroom.  

Het wit tussen de regels
“Niet het benoemen telt, vooral het afstand doen van wat wij denken te weten.” 

Stoutens belangstelling voor en regie van hoorspelen, eerst bij Radio 1, later bij Radio 3, moet al vroeg zijn gevoel voor muzikaliteit, ritme en wat taal vermag of haar net ontglipt, hebben aangescherpt. De wereld van Samuel Beckett en Peter Handke, schrijvers die de grenzen van taal opzochten en/of haar deden afbrokkelen, genoot daarbij zijn bijzondere belangstelling. Al vroeg realiseerde hij zich in welke mate, in het werk van hoorspelauteurs als Heiner Müller en Harold Pinter “stilte en ondertoon evenveel gewicht kregen als het gesproken woord.” Zijn werk in de studio werd een leerschool. “Radio was geen medium meer, maar een akoestische ruimte waarin taal zich terugtrok, zich haast leek te verstoppen voor de meer gebruikelijke conventies die vorm en vaart opleggen – denk voor dit laatste aan het tempo van het journaal…” 

Door zijn radiofonische carrière leerde hij dichters, kunstenaars en componisten kennen die het beste in hem wakker maakten. “Zij leerden mij kijken naar wat zich tussen de woorden ophoudt, naar de leegte die niet afwezigheid is maar potentie.” Kunstenaars die het onzegbare uitspreken, tonen, bezingen, boetseren,… vormen in het boek een leerrijke falanx van zieners. Naast mystici als Eckhardt en Hillesum, laat Stouten tal van grote geesten de revue passeren. Een alfabetisch geordend dozijn ter illustratie: Botticelli, Cage, Da Vinci, Dante, De Braekeleer, Haydn, Mörike, Mozart, Pärt, Proust, Rembrandt, Rilke. 

“Misschien is stilte niet leeg, maar bevolkt. Misschien is denken niet iets wat ik doe, maar iets wat door mij heen gebeurt.” 

Hoop en geloof – een fladderende vogel
Geloof, “niet het einde van twijfel, maar het begin van beweging.” 

De poëzie van Emily Dickinson hielp Stouten het nest van de voorgekauwde zekerheden uit te vliegen: “een geloof waarmee je niet naar Kruidenier God kunt om de vervulling van een wens af te kopen, maar een geloof dat je tart, dat je uitdaagt. Misschien is dát het geloof waar ik nog steeds naar verlang? Geen systeem, geen blauwdruk, maar een onopdringerige kracht die aanklopt, níét in een transactie, of als een soort troostautomaat, wel een kracht die zich aandient wanneer je haar niet zoekt. Het was een onuitgesproken aanwezigheid die zich toont in een lichtstrook die je niet kunt sturen.” 

“Misschien is stilte niet leeg, maar bevolkt.”

In tal van variaties werkt Stouten zijn visie uit: los van een catechismus identificeert hij zich al met al als een homo naturaliter religiosis. Hij beroept zich op “luisteren naar wat zich aandient zonder bewijs”, intuïtie, een fluïdum, overblijvend licht of leegte – een belevingsveld ver verwijderd van de vaste burcht met in dogma’s of leerstellingen vastgespijkerde zekerheden. Inderdaad, een modus vivendi die in de buurt komt van wat mystici, zich verliezend, proberen te vinden. 

Zonder woorden blijft het gevederde ding ‘hoop’ maar zingen in het gedicht van Dickinson: “Hope is the thing with feathers / That perches in the soul, / And sings the tune without the words, / And never stops at all,…” 

Hoger licht
“Er zijn momenten die zich woordloos aandienen. Ze verschijnen zonder fanfare, zonder theologische voetnoot.” 

Laat ik het hebben over de beschreven kernervaring in het boek, goed voor een heuse transformatie. Ze is vergelijkbaar met wat (ik beperk me tot twee persoonlijkheden) André Frossard als twintiger overkwam toen hij een Parijse kapel binnenstapte, en wat de 28-jarige Éric-Emmanuel Schmitt meemaakte toen hij, verdwaald en gescheiden van zijn reisgroep, noodgedwongen de nacht op een flank van de Tahatberg in de Saharawoestijn moest doorbrengen. Dichter bij huis situeert zich de ‘omwenteling’ die zich bij schrijvers als Hemmerechts en Vekeman voordeed. Hun ervaring schreven ze neer in respectievelijk Dieu existe, je L’ai rencontré en La Nuit de feu.

In een bistro in de buurt van de Antwerpse Carolus Borromeuskerk kwam Bart Stouten medio jaren negentig in aanraking met onversneden mystiek. Mentaal had hij een heel duidelijke, scherp gestelde vraag geuit, iets wat in de buurt van ‘help’ kwam. “Toen hoorde ik die stem, wondermooi, niet auditief maar toch in een gedaante waarin ze rechtstreeks tot mijn innerlijk sprak. (…) Wat ik ervoer was een liefde die overweldigde en overwon. Een extase, geen drama, een extase met een allesomvattende rust, o paradox, een weten dat ik gedragen werd.” 

Later in het boek vergelijkt de auteur zijn Christusvisie met die van Beckett, die een contrapunt vormt bij zijn eigen mystieke ervaring. “Waar Beckett zich richt op de gekwelde gestalte aan het kruis – de zwijgende, lijdende figuur die geen verdediging voert en niets oplost – werd ik aangeraakt door een Christus die zich buiten het lijden bevindt: een liefde die geen pijn nodig heeft om waarachtig te zijn. (…) Ik weet dat ik ben aangeraakt door iets dat zich aan elke reductie tot kruis of onveranderlijke wet onttrok – iets dat eenvoudig fluisterde: je mag alles loslaten.”

Het kruis was er wel toen Stouten, na een auto-ongeval waarbij hij als enige van zijn familie overleefde, bij bewustzijn kwam in een Duits ziekenhuis. Geen geluid, geen herkenning, geen verhaal diende zich aan, alleen “dat kruisbeeld, tegen de muur. Het hing er stil, zonder gebaar, zonder uitleg. Toch was het alsof het keek. Niet met ogen, maar met een aanwezigheid die niet vroeg, niet eiste, maar bleef.”

Werkelijk leven doen we, volgens de auteur in de slotregels van zijn virtuoos slalommend essay, wanneer we “ophouden te geloven dat we alleen zijn, omdat er altijd iets met ons meeluistert, meedenkt, meebeweegt. Niet als een ander, maar als het stille meer waarin onze eigen gedachten rimpelingen zijn.” 

De druppel en de oceaan, de zandkorrel en de kosmos – in stil wonder met elkaar verbonden. 

Het wonder in je stilte, Bart Stouten, Otheo