Combined arms live fire exercise for Afghan Army

Geweld voortdurende mogelijkheid in de moderniteit

Het moderne Europa bracht niet alleen enorm veel vrijheid, welvaart en cultuur voort, maar ook veel geweld. In Geweld vraagt Maarten van Alstein zich af hoe dat komt en, belangrijker nog, of dat opnieuw kan gebeuren. Hij doet geen voorspellingen, maar beschouwt de geschiedenis van het moderne geweld wel als een waarschuwing.

Maarten van Alstein (1978) toont als historicus en vredesonderzoeker hoe de moderniteit op regelmatige tijdstippen geweld heeft voortgebracht als product van spanningen tussen oud en nieuw. Zo ziet Van Alstein “de morgenstond van de nieuwe tijden” aanbreken in de 15de en 16de eeuw, toen de Europeanen aan het begin van de renaissance uitriepen dat “het oude, starre of op God geïnspireerde regime voorbij is.”

Zijn visie op moderniteit is geïnspireerd door de “brede invulling” die de Amerikaanse filosoof Marshall Berman aan de term geeft: het geheel van ervaringen en ideeën over wat het betekent om in nieuwe tijden te leven. Daarbij gaat het tegelijk om de opwinding te voelen een modern subject te zijn en de controle te verwerven over het eigen lot, én ook jezelf te ervaren als een willoos object, een anoniem radertje in de machinerie van moderne productie- en communicatieprocessen.

Een belangrijk citaat waarnaar Van Alstein regelmatig verwijst, komt van Antonio Gramsci (1891-1937), de Italiaanse marxist die schreef: “De crisis bestaat erin dat het oude stervende is, terwijl het nieuwe worstelt om geboren te worden. In dit interregnum verschijnt een veelheid aan morbide fenomenen.” Geweld is een van die “morbide fenomenen”. Van Alstein vindt dat we naast het licht van de moderniteit ook oog moeten hebben voor de duistere zijden van de Europese moderne geschiedenis.

Drie periodes
De auteur hangt die geschiedenis op aan drie periodes. De eerste loopt van de 15de eeuw tot 1860, toen het moderne Italië werd gecreëerd. In die periode vond de transformatie plaats van het ancien régime naar liberale samenlevingen, maar werd ook de rest van de wereld met extreem geweld ingeschakeld in het kapitalistische wereldsysteem.

De tweede periode – die van de belle époque – loopt van 1860 tot 1914, onder meer de tijd van het koloniale geweld met de Europese veroveringen in Afrika, Noord-Amerika en Azië. Die periode mondde uit in WOI, “toen de Europeanen zich met een infernale doodsdrift in de afgrond stortten.”

“Het ‘moderne’ bestaat bij de gratie van voortdurende vernieuwing en verandering”

Het vuur en bloed van de Eerste Wereldoorlog prepareerde de grond voor het extreme geweld van het totalitarisme, dat in de derde periode aan bod komt. Die liep van 1917 tot 1945. Van Alstein spitst zich daarin toe op het modernistische karakter van zowel het bolsjewistische als het nationaalsocialistische totalitaire geweld. De historicus geeft toe dat de drie geweldperiodes in de moderne Europese geschiedenis in tal van opzichten van elkaar verschilden. Toch domineerden telkens twee vragen: waar komt, na de breuk met het oude, de macht te liggen? En hoe kan opnieuw betekenis worden gegeven aan het menselijke bestaan “wanneer goden of religieuze dogma’s geen heldere recepten meer voorschrijven”?

Hemels gewelf
Naarmate de Europeanen zaken wonnen in de moderniteit, verloren ze ook altijd iets: wortels in de grond, een beschermend hemels gewelf boven de hoofden. De nieuwe betekenissystemen waren volgens Van Alstein evenwel niet altijd zo gloednieuw als de bedenkers wilden doen uitschijnen: de belofte van verlossing en eeuwige vrede aan het einde der tijden zoals die door Johannes in zijn Openbaring beschrijft, kreeg in de moderniteit een seculiere variant. “Ook in het nazisme en het stalinisme kwamen messianistische en apocalyptische motieven naar boven”, schrijft Van Alstein. De geschiedenis van het moderne geweld legt volgens hem bloot hoe gewelddadig deze messianistische en apocalyptische ideeën geweest zijn.

Voortdurende mogelijkheid
In het laatste hoofdstuk, “Eigentijdse slotbeschouwingen”, stelt de auteur dat het ‘moderne’ bestaat bij de gratie van voortdurende vernieuwing en verandering, zonder dat de moderniteit als zodanig eindigt. Dat betekent volgens hem dat het geweld, dat traditioneel met de overgang van het ene naar het andere regime gepaard gaat, in de moderniteit een voortdurende mogelijkheid is.

We leven opnieuw in een tijdperk van wereldhistorische transformaties en spanningen, aldus de auteur, en het blijft onduidelijk hoe klimaatverandering en digitalisering de wereld zullen veranderen. Zal Europa opnieuw overspoeld worden door geweld zoals tijdens de godsdienstoorlogen van de 16de en de 17de eeuw, het koloniale geweld, de revolutionaire en napoleontische oorlogen, en de “Europese burgeroorlog van 1914-1945”?

Liberale democratie
De liberale democratie, “het kostbare maar kwetsbare kind van de politieke moderniteit”, verkeert in crisis, stelt Van Alstein vast. Hij publiceerde zijn boek vóór Donald Trump aan zijn tweede ambtstermijn begon. Over diens eerste ambtstermijn schrijft hij dat “aanhangers van oude ideeën over vernieuwing door gewelddadige wedergeboorte” zich nestelden in de pluchen zetels van het centrum van de macht.

“Eenmaal aangevat transformeert de oorlog van middel naar doel”

Het boek van de vredesonderzoeker verscheen in oktober vorig jaar, dus vóór de Amerikaanse presidentsverkiezingen maar wel ruim een jaar na de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 en meer dan tweeënhalf jaar na de start van de Russische oorlog tegen Oekraïne op 24 februari 2022. “Oorlogen zetten de poorten wijd open voor alle vormen van extreem en genocidaal geweld. Eenmaal aangevat transformeert de oorlog van middel naar doel”, schrijft Van Alstein op basis van zijn onderzoek naar het moderne Europa. “Geweld wordt een zichzelf voortzettende praktijk die haar doel in zichzelf en niet langer buiten zichzelf vindt.”

Ietwat verrassend sluit hij zijn slotbeschouwingen af met “prachtige zinnen van Johannes de evangelist”, bedoeld voor wie “diep in de afgrond van de duisternis gekeken heeft”. Die woorden zullen volgens hem ook vrijdenkers aanspreken die zich erfgenamen van de Verlichting willen blijven voelen: “Het licht schijnt, ook in de duisternis, en de duisternis heeft het niet gegrepen.” (Johannes, 1,5).