In 1204 veroverden kruisvaarders tijdens de vierde kruistocht de stad Constantinopel. © Wikipedia

Religieuze heilige huisjes herbergen geweldrisico’s
Het idee dat religieus geweld nooit door religieuze overwegingen wordt gedreven, is een misvatting, betoogt Kaj Brens in Heilige Huisjes. Religie draagt wel degelijk een geweldspotenteel in zich. Het geloof hoeft volgens hem geenszins verdraaid, verwrongen of geperverteerd te worden om dat potentieel tot uiting te brengen.

Een heilig huisje is per definitie een traditie of een opvatting waaraan absoluut niet getornd mag worden. Het idee dat religieus geweld nooit door religieuze overwegingen wordt gedreven, is blijkbaar zo’n heilig huisje in de ogen van Kaj Brens (1991), die geschiedenis en religiewetenschappen studeerde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij beschouwt die opvatting niet alleen als een misvatting, maar ook als potentieel gevaarlijk. “Want als je de wortel van het probleem niet herkent, kun je het ook nooit onder ogen zien”, schrijft de auteur, die erop wijst dat we steeds vaker geconfronteerd worden met religieus extremisme en geweld.

Tour d’horizon 
Hij vergast de lezer vrij snel op een tour d’horizon: “Wereldwijd wordt de vrijheid van meningsuiting door bekrompen theocraten ingeperkt; antisemitisme, vrouwenonderdrukking, homohaat en andere vormen van onverdraagzaamheid zijn nog altijd voorhanden in confessionele kringen; geopolitieke conflicten worden heviger en vijandiger door religieuze bemoeienis; theocratieën voeren nog altijd een open strijd tegen de meest basale mensenrechten”, schrijft Brens.  Actuele voorbeelden uit Iran en de bezette Westelijke Jordaanoever duiken meteen voor de geest.

Motieven  
Wanneer aanslagen worden gepleegd door daders die zeggen in naam van God te handelen, worden hun ogenschijnlijk religieuze motieven maar al te vaak in twijfel getrokken, stelt Brens. De oorzaken van ogenschijnlijk religieus geweld en terrorisme worden toegeschreven aan allerlei factoren: sociaaleconomische frustraties, geopolitieke grieven, mentale problematiek en zelfs een gebrek aan religieuze kennis, maar zelden aan religie zelf. “Het overkoepelende beeld dat in deze argumenten naar voren komt, is dat van onopgeleide, arme, sociaal geïsoleerde en vaak geesteszieke jonge mannen zonder toekomstperspectief, die met een laatste wanhoopsdaad de wereld wensen te verlaten”, schrijft de auteur.

“Theocratieën voeren nog altijd een open strijd tegen de meest basale mensenrechten.”

Met Heilige Huisjes gaat Brens diametraal tegen die opvatting in. In het boek haalt hij tal van historische voorbeelden aan van geweld dat door religie werd geïnspireerd, gelegitimeerd of aangewakkerd. In al deze gevallen is geloof een essentiële voorwaarde voor geweld, in de breedste zin van het woord. Met zijn boek wil hij aantonen dat individuen, groeperingen en volken die geloven dat zij God aan hun zijde hebben, tot alles in staat zijn. Als vormen van geweld noemt hij aanslagen, veldslagen, oorlogen en kruistochten, pogroms, executies, inquisities, verdrijvingen, verkrachting, slavernij, kolonisatie en genocide.

Monotheïstische religies   
Het boek, met als ondertitel Een geschiedenis van religieus geweld, beperkt zich tot de drie monotheïstische wereldreligies. Meer dan de helft van de wereldpopulatie – zo’n viereneenhalf miljard mensen – behoort inmiddels tot het christendom en de islam. Hoewel er af en toe ook aandacht wordt besteed aan historische voorbeelden van joods geweld, ligt de nadruk in Heilige Huisjes vooral op christelijke en islamitische agressie. 

“Hoewel het jodendom veel van dezelfde intolerante neigingen kent als het christendom en de islam, heeft het historisch gezien nooit echt de mogelijkheid gehad om die af te dwingen, bij wet of te zwaard”, schrijft Brens. Hij voegt er tussen haakjes aan toe: in ieder geval tot 1948.

Haat 
Na een hoofdstuk over religieus geweld in het algemeen behandelt hij meteen de geschiedenis van christelijke jodenhaat, gevolgd door een geschiedenis van islamitische jodenhaat. Daarna komen de religieuze wortels van homohaat en de oorsprong van religieuze misogynie aan bod. Vervolgens behandelt hij blasfemie en het vrije woord, met eerst een bijdrage over ketterij en sektarisch geweld in het christendom en daarna een over ketterij en sektarisch geweld in de islam.



De trans-Atlantische slavenhandel kon volgens Kaj Brens steunen op een verscheidenheid aan specifiek christelijke argumenten © rr

Drie verschijningsvormen 
Religieus geweld kent volgens Brens verschillende verschijningsvormen. Bij de eerste fungeert religie als directe motivatie. Het gaat om vormen van geweld die fundamenteel theologisch van aard zijn: daders beroepen zich op hun geloofsopvattingen, heilige geschriften of geestelijke leiders en laten zich daardoor inspireren. Gelovigen kunnen onder meer tot geweld worden bewogen ter verdediging of het behoud van heilige plaatsen of objecten, om zonde of zondaars uit te roeien, ongelovigen te bekeren, valse profeten te bestrijden of omdat hun een eeuwig leven in het hiernamaals wordt beloofd.

Bij de tweede vorm van religieus geweld fungeert religie niet als voorafgaande motivatie, maar als rechtvaardiging of legitimatie achteraf. Brens stelt dat de trans-Atlantische slavenhandel kon steunen op een verscheidenheid aan specifiek christelijke argumenten: de slavernijbepalingen in het Oude en Nieuwe Testament, de raciale interpretatie van de Vloek van Cham en het missionaire imperatief.

Religieus tribalisme 
De derde vorm van religieus geweld bestempelt de auteur als ‘religieus tribalisme’. Het gaat om vaak langdurige conflicten tussen twee botsende religieuze identiteiten. Dat kan zowel interreligieus (moslims tegen christenen) als intrareligieus (katholieken tegen protestanten) zijn.

“Religieuze teksten zijn tegenstrijdig en dubbelzinnig, waardoor er meerdere tegengestelde interpretaties mogelijk zijn.”

“Hoewel het betreffende conflict een areligieuze oorsprong heeft – een territoriaal geschil, een opvolgingstwist of een politieke machtsstrijd – versterken de religieuze tegenstellingen tussen de strijdende partijen de bestaande vijandigheden, verergeren ze de al gespannen verhoudingen en verminderen ze de bereidheid om compromissen te sluiten”, schrijft Brens.  

Palestijns conflict 
Bij deze derde vorm van religieus geweld weegt groepsloyaliteit zwaarder dan specifieke religieuze voorschriften. Het gaat dus niet zozeer om een botsing van religies, maar om een botsing van religieuze gemeenschappen.

“In plaats van bij te dragen aan de totstandkoming van een blijvende vrede, heeft religieus tribalisme de neiging om de vlammen van de oorlog aan te wakkeren”, aldus de historicus, die het Israëlisch-Palestijnse conflict als voorbeeld geeft. “Het feit dat fanaten aan beide zijden menen dat dit stukje land hun door God gegeven is, en daarom nooit verdeeld kan worden, is een gigantisch obstakel op de toch al moeizame weg naar een echte vrede. De religieuze tegenstelling verdiept de haast onoverbrugbare kloof tussen twee volkeren die al generaties lang in een bittere strijd verwikkeld zijn.” 

“Religieus geweld kent verschillende verschijningsvormen.”

De talrijke historische voorbeelden die in het boek aangehaald worden, voldoen aan ten minste één van deze drie categorieën. Religie hoeft niet de enige of zelfs de voornaamste verklarende factor te zijn, maar heeft in alle gevallen een aantoonbaar schadelijke invloed. 

Multi-interpretabel  
Verschillende vormen van religieuze haat en onverdraagzaamheid zijn in de ogen van Brens uiteindelijk terug te voeren op een handvol specifieke passages in de christelijke en islamitische heilige teksten. “Religieuze teksten zijn tegenstrijdig en dubbelzinnig, waardoor er meerdere tegengestelde interpretaties mogelijk zijn. Ze staan vol beeldspraak, metaforen en andere stijlfiguren die eveneens multi-interpretabel zijn”, aldus de auteur. 

We mogen volgens hem weliswaar niet miskennen dat specifieke religieuze teksten zich bijzonder gemakkelijk lenen voor een gewelddadige of anderszins onverdraagzame uitleg. “Vaak is dit zelfs de meest voor de hand liggende interpretatie”, meent Brens.  


Kaj Brens, Heilige Huisjes. Een geschiedenis van religieus geweld, Spectrum, Amsterdam, 2026, 432 blz. 

Boeiend artikel? Deel het dan met je vrienden via:

Lees ook...

Inloggen

Nog geen abonnee? Koop makkelijk en veilig jouw abonnement.
Enkel digitaal lezen? Neem een digitaal abonnement.

Sluiten

Lees 1 maand gratis Tertio

Vind elke week een stem van hoop in je mailbox. Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en ontdek al onze nieuwste bijdragen en analyses een maand lang gratis, zonder verplichting.