Teken én meer dan een teken: het sacrament theologisch beschouwd

Wat onderscheidt een sacrament van een gewoon symbool? In de discussie over symbolen, sacramenten en Gods presentie staat één vraag centraal: hoe is Christus in de eucharistie aanwezig? Om die vraag te beantwoorden, moeten we nadenken over de verhouding tussen betekenis en werkelijkheid, en over de bijzondere plaats van de consecratie.

Vooreerst, hoe functioneren symbolen? Een symbolische werkelijkheid bestaat uit twee bestanddelen: een ‘betekenaar’ (bijvoorbeeld mijn trouwring) en een ‘betekende’ waarnaar wordt verwezen (mijn echtgenote). Die laatste wordt echter niet zelf aanwezig gesteld: de trouwring ‘is’ dus niet mijn echtgenote. De betekenis van een gewone gouden ring, zoals er duizenden zijn, verandert wel wanneer je weet dat het om mijn trouwring gaat. Hij verwijst dan naar mijn echtgenote, maar ook naar mijn trouw, mijn onbeschikbaarheid als echtgenoot voor andere dames enzovoort. Toch ‘is’ de ring niet mijn echtgenote. Anders gezegd: voor wie weet dat het mijn huwelijksring is, verandert de manier waarop de ring verschijnt. Zijn be-teken-is verandert, maar niet zijn ‘zijn’.