© Unsplash
Vooreerst, hoe functioneren symbolen? Een symbolische werkelijkheid bestaat uit twee bestanddelen: een ‘betekenaar’ (bijvoorbeeld mijn trouwring) en een ‘betekende’ waarnaar wordt verwezen (mijn echtgenote). Die laatste wordt echter niet zelf aanwezig gesteld: de trouwring ‘is’ dus niet mijn echtgenote. De betekenis van een gewone gouden ring, zoals er duizenden zijn, verandert wel wanneer je weet dat het om mijn trouwring gaat. Hij verwijst dan naar mijn echtgenote, maar ook naar mijn trouw, mijn onbeschikbaarheid als echtgenoot voor andere dames enzovoort. Toch ‘is’ de ring niet mijn echtgenote. Anders gezegd: voor wie weet dat het mijn huwelijksring is, verandert de manier waarop de ring verschijnt. Zijn be-teken-is verandert, maar niet zijn ‘zijn’.
Er zijn zwakke symbolen (bijvoorbeeld wiskundige tekens met een minimale verwijzing naar een betekende) en heel sterke symbolen. Religieuze symbolen behoren tot die laatste categorie. Maar symboliciteit bestaat slechts bij gratie van de afstand tussen betekenaar en betekende: die afstand wordt niet overbrugd.
En hoe zit dat met de eucharistie? Toegepast op het eucharistische brood (over de wijn zou je dezelfde redenering kunnen opzetten) rijst de vraag: het brood krijgt een andere betekenis wanneer het wordt geconsacreerd, maar ‘is’ het dan ook de verrezen Heer? Sinds de eerste eeuwen van het christendom wordt deze vraag gesteld, en het antwoord van de Kerk is volmondig ja.
Thomas van Aquino (wat volgt, is een parafrase van Summa Theologiae III, vragen 60-75, vooral 73 en 75) geeft daarop een verrassend antwoord: het brood behoort ook na de consecratie tot de orde van de tekens, maar stelt niettemin Jezus zelf tegenwoordig. Het is dus een teken én meer dan een teken: het brengt de aanwezigheid van de betekende tot stand, Jezus zelf. Hoe dat kan? Op een wijze die volstrekt eigen is aan dit sacrament, zegt Thomas.
De Catechismus van de Katholieke Kerk (1997) zal hem daarin volgen en stellen dat er in de schepping geen tweede voorbeeld van bestaat. Hier wordt eigenlijk het wonder van de menswording van God voortgezet. Hieruit vloeit alle sacramentaliteit voort, als het tegenwoordig komen van Christus zelf. Daarin onderscheidt zij zich van symboliciteit.
Toch probeert de theologische traditie dit wonder vervolgens zo rationeel mogelijk te duiden, met de filosofie als haar typische ancilla. De bekendste poging, die aansluit bij de aristotelische metafysica, is de leer van de transsubstantiatie. Het Concilie van Trente noemt deze term uiterst geschikt om het mysterie verder te duiden zonder daarmee te stellen dat hij de enig mogelijke is. Hoewel de accidenten van het brood behouden blijven, verandert de substantie ervan in die van het Lichaam van Christus. Thomas keert met deze denkwijze Aristoteles weliswaar binnenstebuiten: bij Aristoteles verandert immers alleen het accidentele, terwijl het wezen of de substantie gelijk blijft.
Van Thomas van Aquino naar Karl Rahner. In de twintigste eeuw noemt Karl Rahner in zijn symbooltheologie het sacrament een Real-Symbol, een reaalsymbool. Het is dus een symbool dat datgene waarnaar het verwijst, ook realiseert: het brood be-teken-t Christus, maar stelt Hem daarin ook aanwezig. Rahner beseft echter dat ‘reaalsymbool’ een theologische term is, geen filosofische, ook al verbindt hij in deze samengestelde term de metafysica (reaal-) met de fenomenologie (-symbool).
“De wereld is niet betekenisloos, en haar betekenis is evenmin louter afkomstig van wat wij er zelf in willen leggen”
Een andere poging onderneemt Edward Schillebeeckx in een klein boekje (jawel, er bestaat dus een klein boekje van Schillebeeckx) getiteld Christus’ tegenwoordigheid in de eucharistie. Daarin onderzoekt hij hoever je komt met de fenomenologische benadering, die vertrekt vanuit het teken.
Als een stoel wordt verzaagd tot brandhout, krijgt hij dan een nieuwe betekenis, een nieuwe tekenwaarde, of is hij toch ook iets anders dan een stoel geworden, namelijk brandhout? Dat laatste noemt men transsignificatie. En als een stoel wordt gebruikt met de bedoeling vuur te maken, krijgt hij dan alleen een nieuwe betekenis, of is hij daardoor ook iets anders geworden? Dat is de vraag naar de transfinalisatie.
Schillebeeckx hoopt vanuit deze benaderingen tot een nieuwe duiding van de eucharistische presentie te komen. Tegelijk erkent hij dat de gelovige een metafysische dimensie wil blijven zien: een zijnsverandering die zich doorheen de betekenisverandering voltrekt en verder reikt dan wat het symbool op zichzelf vermag. Hij schrijft:
“Als ik spreek over “metafysieke dimensie” (…) bedoel ik alleen dat Christus’ eucharistische tegenwoordigheid werkelijkheid is. Ik stel dus niet dat deze werkelijkheid achter het fenomenale ligt, maar juist dat zij in het fenomenale verschijnt, voor het gelovige bewustzijn. Nu vind ik het als gelovige een heel verschil te weten, of Christus mij slechts een cadeautje geeft waarin ik zijn liefde kan proeven en smaken, dan wel mij zonder meer zichzelf geeft tot sacramentele voeding.” (p. 123).
Voor de theoloog blijft het sacrament dus behoren tot de orde van het mysterie (de oudere, Griekse benaming), ook al moet dat mysterie vervolgens zo goed mogelijk rationeel worden geduid. Maar wie daarin te ver gaat, komt uit bij het boeiende essay van Paul Moyaert over ‘betekenisincarnatie’, in zijn boek De mateloosheid van het christendom (p. 97-172).
Ik kan hier geen recht doen aan Moyaerts interessante betoog, maar geef ter illustratie graag één voorbeeld. Anders dan ik in het geval van mijn trouwring, stelt Moyaert dat het kopje waaruit zijn overleden vader dronk, aan zijn vader denkt, zelfs wanneer hij daar zelf niet aan denkt. Hij noemt dat zelf ‘symbolisch surrealisme’.
Wanneer hij deze gedachte vervolgens toepast op de leer over de eucharistische presentie, komt hij ook daar uit bij een praesentia surrealis, een surrealistische presentie. De theoloog staat daarmee, vanuit het perspectief van Schillebeeckx, op precies de tegenovergestelde positie: in de eucharistie gaat het niet om een surreële, maar om een reële presentie.
Die presentie is uniek in de schepping en doet zich nergens anders voor: noch in het kopje van Moyaerts vader, noch in mijn trouwring. Maar zij voedt de wereld wel met Gods presentie en zet de transsubstantiatie van de hele werkelijkheid, inclusief trouwring en kopje, in gang. Zo wordt de ware betekenis van de wereld opnieuw transparant: de wereld is gave, is schepping!
Hier ontstaat het christelijke betekenisrealisme: de wereld is niet betekenisloos, en haar betekenis is evenmin louter afkomstig van wat wij er zelf in willen leggen. Ze ontspringt aan de wijze waarop God ons in alles aanspreekt. In de symbolische taal van Gezelle: zelfs het nederige schrijverke, dat krinklende, winklende waterding, schrijft uiteindelijk ‘den heiligen name van God!’
Vervolgens is het inderdaad aan de filosofen om telkens opnieuw benaderingen te zoeken van dit ongrijpbare mysterie die recht doen aan het tijdsgewricht.
Verder lezen?
Log in op jouw Tertio account en lees meteen verder
Nog geen account? Neem een digitaal abonnement en lees meteen verder.
Of maak een Tertio proefaccount aan en lees 1 maand gratis online!
Lees ook...
“Sta op voor wat telt”
Eerste studienamiddag ‘Maria, Moeder van God’

