Het Lucasprincipe

De woningcrisis in Spanje heeft tot het ontslag van de Spaanse regering geleid. De uitzetting van de 87-jarige Mariacarmen vormde de aanleiding tot massaal protest. Haar huur ging na overname van haar woonblok door een vastgoedbeleggingsmaatschappij van 500 naar 2.650 euro. Ook hier in Vlaanderen is er een wooncrisis, wat de Warmste Week inspireerde tot haar jaarlijkse actie.

Er zijn meerdere oorzaken voor dit tekort, maar in ieder geval is een degelijk huis bezitten vandaag een van de beste investeringen ooit. Dat is fijn voor de eigenaars, maar de facto leidt dit tot een steeds groeiende ongelijkheid: de hoge huisprijzen kunnen enkel nog betaald worden door mensen die bij wijze van spreken een huis erven of die stevig geholpen worden door welgestelde ouders. En voor huurders is het al helemaal kommer en kwel: wie, zoals Mariacarmen, als alleenstaande een bescheiden pensioen heeft, kan nauwelijks een onderkomen vinden.

Dat rijkdom letterlijk erfelijk is, is al lang bekend. Correcties op die erfelijkheid liggen des te gevoeliger. Puissant rijke mensen zetten ‘optimalisatieconstructies’ op om nauwelijks erfrechten te betalen. Maar ook gewone burgers proberen die belasting zoveel mogelijk te ontlopen door schenkingen. De Vlaamse regering wilde overigens ook de erfbelasting verlagen, maar dat wordt nu gespreid in de tijd.

Stille ommekeer
Die erfbelasting, ook wel ‘sterfte- of verdriettaks’ genoemd, is wellicht de meest gehate onder de belastingen. Toch voltrekt zich in het maatschappelijk denken een stille omslag. Een verrassend voorbeeld komt uit Nederland, waar ruim 55 procent van de bevolking aangaf dat erfenissen zwaarder belast moeten worden. Bernard Schols, hoogleraar successierecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen, noemt die omslag volkomen terecht. Het klassieke tegenargument – dat over dat geld al een leven lang belastingen zijn betaald – veegt hij resoluut van tafel. Niet de overledene betaalt immers de erfbelasting, maar de ontvanger. En die heeft voor dat geld zelf geen cent belasting afgedragen noch enige arbeid verricht. In die zin zeggen heel wat economen dat een progressieve erfbelasting een van de meest sociaal rechtvaardige instrumenten voor herverdeling is, net als een vermogensbelasting trouwens.

“Waar overvloed is, mag de gemeenschap ook moedige keuzes vragen”

Wieg bepaalt de kansen
Nog bij onze noorderburen gaat econoom en succesvol ondernemer Jona van Loenen in zijn spraakmakende boek De Babyboomerbiljoenen nog een stuk verder. Hij zegt dat we dreigen af te glijden naar een erfocratie, waarin niet talent, inzet of arbeid je kansen in het leven bepalen, maar het vermogen van je ouders. Als werkende valt dat nauwelijks nog in te halen. De zo geprezen meritocratie verliest het daardoor van de erfocratie. Van Loenen vindt dat met een progressieve erfbelasting en een taks op de winst bij het verkopen van een huis een vermindering van de belasting op arbeid kan worden gerealiseerd, waardoor mensen met een bescheiden inkomen weer een huis kunnen kopen. Nu moet wel gezegd worden dat de erfbelastingen in Nederland een stuk lager liggen dan in België. Maar het principe is duidelijk: er is een verschuiving nodig van de belastingen op arbeid naar die op vermogen, waar de erfbelasting een deel van is.

Gevoelig
Zulke dossiers liggen erg gevoelig. Het debat raakt snel emotioneel oververhit. Wie heeft en krijgt, geeft niet graag af. Zelfs de multimiljardairs van Californië verzetten zich met hand en tand tegen een vermogensbelasting die ze nauwelijks voelen. Toch moeten we onze emoties durven overstijgen en kijken naar wat billijk en rechtvaardig is. Zeker als christen.

In het evangelie volgens Lucas zegt Jezus: “Van ieder aan wie veel is gegeven, zal veel worden geëist; en van hem aan wie veel is toevertrouwd, zal des te meer worden gevraagd” (Lc 12,48). Dat geldt voor de kansen die je in het leven krijgt en die voor een groot deel te maken hebben met waar je geboren bent, je gezondheid en talenten. Maar ook voor het geld dat je onverdiend in je schoot geworpen wordt. Die Bijbelse intuïtie herinnert ons eraan dat bezit een opdracht tot solidariteit inhoudt. Waar overvloed is, mag de gemeenschap ook moedige keuzes vragen. Veel economen zullen dit evangelische standpunt onderschrijven.

Dat veronderstelt een eerlijk en proportioneel systeem. Progressieve erfbelasting kan ervoor zorgen dat kleine erfenissen grotendeels ongemoeid blijven en niet getaxeerd worden, grotere zwaarder worden belast en ontsnappingsroutes worden vermeden. Ethisch gezien is dit een balansvraag tussen eigendomsrecht en het algemeen belang. Dat vraagt om dialoog over wat we als rechtvaardig beschouwen. Maar of politici, van wie de overgrote meerderheid tot degenen die veel hebben behoort, dit zullen aandurven, blijft een levensgrote vraag.