© Unsplash

In de discussie tussen Herman De Dijn en Johan Van der Vloet over de draagwijdte van rituelen en de betekenis van katholieke liturgie viel het volgende citaat van De Dijn op: “Ikzelf verwerp in elk geval de opvatting van het ritueel als een (louter) ‘fysische’ of zelfs metafysische brug: het gaat eigenlijk om een symbolische brug. Sacramentele handelingen en objecten zijn uiteraard, zoals ik aantoon, onvermijdelijk ingebed in materialiteit, maar tegelijk gaat het om een symbolische band met het heilige.” Dit citaat roept onvermijdelijk de vraag op wat een symbolisch ritueel zonder een metafysische brug dan kan betekenen.

In deze context verwijs ik graag naar de opvatting van de bekende Vlaams-Amerikaanse godsdienstfilosoof Louis Dupré (1925-2022), naar wie Herman De Dijn ook graag verwijst en van wie hij mede de uitgave van zijn dagboek mogelijk maakte. Duprés opvatting over het ritueel als symbool is op dit punt meer genuanceerd: hij creëert geen tegenstelling tussen het rituele en het metafysische. In de conclusie van zijn boek Religie en het ontstaan van de moderne tijd, onder de titel ‘Religie aan het einde van de Moderne Tijd’, houdt Dupré integendeel een sterk pleidooi voor de herontdekking van een symbolische religieuze taal die haar ontologische of metafysische dimensie moet terugvinden.

Eenvoudiger geformuleerd stelt hij daarin de vraag hoe een symbolische religieuze taal nog kan resoneren met onze huidige ervaring van de werkelijkheid. De meest prangende vraag voor hem is of dit voor de hedendaagse westerling nog mogelijk is in een gedigitaliseerde cultuur, “waarin symbolen worden gereduceerd tot willekeurige tekens in een web van referenties” (blz. 181).

“Wanneer je de metafysische dimensie loskoppelt van de liturgie, verzandt de symbolische betekenis van elk ritueel in leeg ritualisme”

Tegen die achtergrond vraagt Dupré zich af of een louter symbolisch geloof in God, zonder enige ontologische of metafysische referent, voldoende is om de eigenheid van godsdienstig geloof te omschrijven. Natuurlijk is de symbolische act van geloven in God het kenmerk bij uitstek van een gelovige houding, en vanzelfsprekend kunnen veranderingen optreden binnen die symbolische verhouding tussen de gelovige en zijn beeld van God. Maar de symbolische act vooronderstelt nu eenmaal het ontologisch bestaan van de God tot wie de gelovige zich verhoudt. Zonder die metafysische dimensie verliest de symbolische act van geloven in God ook haar sacramentele betekenis.

Dat de vanzelfsprekendheid van die ontologische of metafysische bevestiging in onze westerse geseculariseerde cultuur is weggevallen, staat buiten kijf. Onder invloed van de moderne wetenschap werd het domein van het ontologische gaandeweg ingeperkt tot de immanente wereld. Het gevolg op de lange termijn daarvan was dat alles wat het domein van het immanente overstijgt, niet anders dan als louter symbolisch kon worden opgevat. Dupré deelt deze ontologische opvatting niet en ziet daarom voor het herijken van de talige symboliek een belangrijke functie weggelegd. 

Voor Dupré houdt de realiteit immers onvermoede mogelijkheden in, die je door metaforisch en symbolisch taalgebruik kunt verkennen: “Niets legt onze religieuze verarming duidelijker bloot dan het verlies van de ontologische dimensie van taal” (blz. 180). Kortom, wanneer je de metafysische dimensie loskoppelt van de liturgie, dreigt de diepe symbolische betekenis van elk ritueel te verzanden in leeg ritualisme. 

Het is wellicht geen toeval dat begin deze maand de European Society for Philosophy of Religion haar tweejaarlijks congres hield onder de titel The Revival of Metaphysics in the Philosophy of Religion. Nadat de metafysica decennialang (vooral in de analytische filosofie) werd verketterd, keert ze opnieuw terug bij degenen die gevoelig zijn voor wat de kern van het christendom inhoudt.