“Vrede begint met verdraagzaam zijn”

‘Zachte anarchist’ Jan Peumans staat bekend als een duif tussen de haviken van de N-VA, zijn partij die in zijn ogen te veel meegaat in de “oorlogszotheid die nu over het continent waait”. “Theo Francken zou zichzelf ook graag minister van Oorlog noemen.”

U was vijf jaar voorzitter van het Vlaams Instituut voor Vrede en Geweldpreventie, dat het Vlaams Parlement adviseert inzake wapenhandel en vredesvraagstukken. Een nuttig orgaan?
Jan Peumans: “Supernuttig in deze tijden. Het is een van de weinige door de politiek gedragen instellingen, waarin ook vertegenwoordigers van de vredesbeweging zetelen, en staat de Vlaamse overheid bij inzake wapenexport en andere gevoelige thema’s als wapengebruik, polarisering, geweld in de samenleving…”

Wat is uw definitie van ‘vrede’?
“Volgens wetenschapsfilosoof Thomas Kuhn zou er als alle godsdiensten elkaar zouden respecteren nooit meer oorlog zijn. Voor een stuk is dat waar, maar vrede begint vooral in je eigen omgeving, door zelf verdraagzaam te zijn. Dat mensen elkaar liefhebben. Natuurlijk een naïeve gedachte, want mensen hebben elkaar niet lief. Als je vrede definieert als ‘niet-oorlog’ ziet het er momenteel niet goed uit.”

Is dat zo? Is er vandaag meer oorlog in de wereld dan ooit of denken we dat maar?
“Econoom Louis Baeck schreef het al: De wereld is ons dorp. Door de media en vooral sociale media komt alle geweld ter wereld onze huiskamer binnen. En er is meer dan Gaza en Oekraïne, kijk naar Oost-Congo en Soedan. Er is meer nood aan diplomatie. Ja, zeggen sommigen, onder wie ‘minister van Oorlog’ Theo Francken, maar met in elke geweerloop een bloem te steken los je niks op. Ja hallo. Wat dan? Elkaar opjutten zoals men nu bezig is? Kijk naar Mark Rutte, die slijmbal, die zoete broodjes bakt bij Trump. Moeten we daar naartoe? Een wereld geregeerd door psychopaten, criminelen en zotten? Zijn ze verblind? Ik snap die lui niet die geweld prediken.”

“IJzervreters wakkeren de angst aan, in plaats van het reële risico te schetsen.”

Is niet iedereen van ons in staat tot onverdraagzaamheid en geweld?
“De directeur van het Hannah Arendt Instituut, Christophe Busch, beschreef in De duivel in elk van ons hoe ook gewone mensen in staat zijn tot buitengewoon kwaad. In mijn doctoraatsonderzoek kom ik vaak uit op verhalen over hoe ook partizanen willekeurig mensen neerschoten. Waarom? Uit haat, uit zelfverdediging, uit ideologie, uit armoede? Dan heb je nog niet het recht iemand neer te knallen. Ook collaborateurs hadden zoveel verschillende redenen om te doen wat ze deden: persoonlijke, ideologische, maatschappelijke. Het valt niet goed te praten wat zij en de nazi’s deden, maar steden platbombarderen wel? Ik weet niet of ik ertoe in staat zou zijn. Ik ben geen heilige, maar toch ook geen slechte mens? Ik zou me alleszins nooit tot zoiets laten bevelen. Ik ben gelukkig nooit in het leger geweest. Ik kwam als politicus zelfs uit principe nooit op militaire domeinen of defilés. Tja, het leger, die mensen doen hun werk ook maar. Allez, sommigen toch.”

Na 80 jaar vrede is Europa “in slaap gewiegd”, zoals Bart De Wever zei. Zijn we verwend? We weten niet wat oorlog is?
“Een meerderheid van de Vlamingen is ervan overtuigd dat er een Derde Wereldoorlog komt. Ik kan dat begrijpen. België heeft altijd weinig geïnvesteerd in defensie. Maar 5 procent van ons bbp, wat men nu eist!” 4 “Dat gaat ten koste van onze sociale zekerheid, armoedebestrijding, ontwikkelingssamenwerking, de energietransitie… Als je 100 euro hebt en er 80 aan defensie geeft, blijft er voor de rest niet veel meer over. Langs de ene kant besparen en langs de andere met geld smijten? Waarvoor? Staat de Rus morgen hier op de Grote Markt?”

“Na 40 jaar politiek heb ik het gevoel dat mijn politieke erfenis verkwanseld wordt.”

“Nee, die is al 3,5 jaar aan het aanmodderen in Oekraïne, laat staan dat hij de rest van Europa binnenvalt. Maar door het oppoken van die wapenwedloop denken de mensen dat er iets te gebeuren staat. IJzervreters wakkeren de angst aan, in plaats van te objectiveren en het reële risico te schetsen, de echte gevaren van de potentiële gevaren te scheiden. Je kunt je afvragen in hoeverre die opbodpolitiek geïnspireerd is door de wapenindustrie. Toen ik parlementsvoorzitter was, ben ik ook benaderd door lobbyisten. Die heb ik steevast wandelen gestuurd.”

De Wever is ook een fan van het gezegde “Si vis pacem, para bellum”. Wie vrede wil, moet klaarstaan voor de oorlog. Er zijn ook het voorbeeld van de mislukte appeasementaanpak voor WO II en de overtuiging dat “de Rus alleen maar de taal van de spierballen verstaat”…
“Ik ben ervan overtuigd: diplomatie moet alles doen om de dingen op te lossen. 95 procent van de gewone Russen houdt zich niet bezig met politiek.”

U belandde in de Volksunie via de milieubeweging. Heeft die een organische link met de vredesbeweging?
“Ah ja, wij protesteerden tegen de aanleg van de A24 en gingen in Kleine-Brogel betogen tegen de raketten. De traditie in de Vlaamse beweging was altijd al antimilitaristisch en pacifistisch, ‘nooit meer oorlog’, weet je wel. En nu worden we weggezet als naïevelingen. Op de recentste IJzerbedevaart bracht ik het standpunt van het Vlaams Vredesinstituut nog naar voren: we moeten naar een weerbare vrede gaan. Bewapenen, ja, maar op objectieve basis en gecontroleerde wijze. Er zijn genoeg voorbeelden van onverantwoorde uitgaven door Defensie. Bovendien mogen die uitgaven niet ten koste gaan van andere investeringen. Weerbare vrede moet beginnen in eigen omgeving en je eigen organisatie.”

U gaat al 25 jaar, sinds een verkiezingsbelofte, op bedevaart naar Banneux. Is uw engagement ergens christelijk geïnspireerd?
“(lacht) Ik ben zeer christelijk opgevoed, was zelfs misdienaar. In alle godsdiensten klinkt dezelfde teneur: heb respect voor je omgeving, zowel mensen als milieu. Daar probeer ik naar te leven. Ik ben niet kerkelijk, maar ik heb toch goed gezorgd voor de kerkfabrieken in mijn gemeente.”

Hoe zijn de Vlaams-nationalisten zo geëvolueerd van pacifisme naar harde standpunten?
“Tja, het kadert in verharding op andere vlakken ook: klimaat, economie, migratie, werkloosheid… Ieder voor zich, trek je plan. De onderstroom in Vlaanderen is altijd rechts geweest, maar die verharding is niet goed: de zwakkeren worden er het slachtoffer van. Wat is de reden? Het kan niet te maken met de overvloed die we kennen. Kijk maar naar de warenhuizen, wat daar allemaal staat! Misschien is het eerder andersom: hoe meer welvaart we hebben, hoe conservatiever we worden. Alhoewel, als het slecht gaat, worden de mensen ook niet zomaar meer solidair. Integendeel, de sterkste duwt de zwakkere nog meer naar beneden.”

Is nationalisme ook geen vorm van ieder voor zich?
“Hangt ervan af hoe je dat invult. Met volksnationalisme met respect voor andere volken heb ik geen probleem. In tegenstelling tot wat het Vlaams Belang voorstaat – eigen volk eerst. Taal en cultuur erkennen van een volk wil niet zeggen dat mensen uitgesloten mogen worden. Ik heb veel respect voor onze Waalse buren, maar dat is geen vrijbrief om hulp uit te delen zonder structureel te helpen. Leer de mensen vissen, weet je wel?”

Over solidariteit gesproken: de NAVO is toch ook een vorm van solidariteit, met verplichtingen?
“(lacht) Je kunt alles met solidariteit uitleggen. Wist je dat in de EU 170 verschillende wapensystemen bestaan? Franse kogels in Engelse geweren, dat lukt niet. Dat komt ervan als elk land enkel met zichzelf bezig is, het zogenaamde vredesdilemma waarbij veel efficiëntie verloren gaat. Dan ga je nog veel werk hebben met je solidariteit. Er moet wel wat gebeuren, zoals dingen samen ontwikkelen of aankopen. Maar als de ene NAVO-staat aangevallen wordt, hoeven ze niet op de Belgen te rekenen, want wij hebben geen kogels meer (lacht). Snap je zoiets? Wat een prutsers…”

En inmiddels staan de echte problemen, zoals de klimaatverandering, helemaal op achtergrond.
“Erst das Fressen, und dann die Moral, hè. Dat is fout. Want wat is dat eten dan? Meer, meer en meer? Met dank aan ons economisch model. Het moet Fressen én Moral zijn. Anders is het niet langer houdbaar. Ik ben geen onheilsprofeet, maar we kunnen ons dat niet meer permitteren. Ikzelf heb natuurlijk niet te klagen, maar als ik voor een betere wereld moet inleveren, doe ik dat met groot plezier.”

Welke wereld laat u uw kleinkinderen na? Hebt u het gevoel genoeg gedaan te hebben?
“We leven in rare tijden, maar ik ben niet bang. Je moet de zaken relativeren. Militairen hebben nu eenmaal andere motieven dan burgers. Cyberbeveiliging, dat is iets anders: dat je je daar verdedigt, is niet meer dan normaal, want dat heeft ook met burgerwelzijn te maken. Als ze de stroom doen uitvallen, wordt elke burger getroffen. Er zijn meer dan louter militaire doelwitten. ”

“Ik heb altijd geprobeerd vredevol om te gaan met iedereen, heb nooit geweld gebruikt, al kon ik in debatten soms lelijk tekeergaan. Na 40 jaar politiek heb ik vandaag voor een stuk wel het gevoel dat mijn politieke erfenis verkwanseld wordt. Dingen die mij nauw aan het hart liggen zijn geen prioriteit meer. Maar ja, wat baat het wat ik ervan vind. Ik ben nu nog maar een derderangsfiguur, goed genoeg om stemmen aan te dragen en voor de rest moet ik mijn mond houden. En toch word ik nog door veel burgers aan mijn mouw getrokken om onjuistheden aan te kaarten. Het is niet omdat ik 74 ben dat ik niet meer betrokken ben. Ik ga niet achterover zitten en zeggen: we hebben het gehad. Ik kan nog altijd verontwaardigd zijn over de dingen.”

Bio

N-VA-politicus Jan Peumans (1951) was tot in maart voorzitter van het Vlaams Vredesinstituut, tussen 2009 en 2019 voorzitter van het Vlaams Parlement en van 1995 tot 2006 burgemeester van Riemst. In het VRT-eindejaarsprogramma Vrede op aarde hanteert hij ook de voorzittershamer. Hij schrijft momenteel een doctoraat over het Vlaams-nationalisme in Limburg na WO II.