Woordspel

Wellicht weet u het niet precies – en in mijn stukjes spreek ik er ook niet vaak over – maar in mijn internationaal, wetenschappelijk onderzoek staat de vertaaltechniek van de Septuaginta centraal. De Septuaginta is de oudste Griekse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel. Wat opvalt in dat onderzoek, is dat taalkarakteristieken die vandaag voor vertalers een uitdaging vormen, dat ook al deden voor de klassieke vertalers. Ik denk aan woorden die zelden voorkomen en die de vertaler misschien niet goed begreep. Ik denk aan metaforen die, wanneer ze letterlijk vertaald worden, niet altijd dezelfde betekenis overbrengen. Maar in het bijzonder denk ik aan woordspel: het spel van klank en betekenis dat in de ene taal prachtig samengaat, maar in de andere niet altijd hetzelfde effect heeft.

De naam van ‘Eva’ fungeert in het Hebreeuws als een prachtig woordspel tussen leven en leven geven. De Griekse vertaler transcribeerde deze naam niet als Eva, zoals wij dat zouden doen in het Nederlands, waardoor het woordspel verloren gaat. Nee, hij was uiterst creatief: hij vertaalde Eva als Zoë, wat in het Grieks leven betekent, en voegde het bijbehorende werkwoord toe. Een knap staaltje taalvirtuositeit! Betekenis en klank bleven behouden, maar in een nieuw woordspel.