Ademen

Hoe zorgen we voor een verstaanbare en aansprekende liturgie? Die vraag houdt veel voorgangers bezig. En in eigen rangen vallen de 68’ers van destijds van hun stoel wanneer ze zien hoe jonge nieuwkomers de Latijnse mis omarmen. Wie uitzoomt, ziet dat deze tegenstelling niet nieuw is. In de 20ste eeuw zocht de liturgische beweging al naar vieringen die dichter bij de mensen stonden. Ze stuitte op flink wat weerstand, maar haalde met de Constitutie over de Liturgie van Vaticanum II haar slag thuis: er kwam een grondige vernieuwing. Dat bracht soms al te enthousiaste reacties mee – mijn generatiegenoten herinneren zich ongetwijfeld nog de ‘jazz-missen’.

Tegenbeweging
Die vernieuwingsgolf lokte op haar beurt een tegenbeweging uit. De spectaculairste exponent daarvan was bisschop Lefebvre met zijn Pius X-broederschap. Hij zag in de hervorming een profanering waardoor “de genade van het misoffer werd geblokkeerd”. Ook antropologen en filosofen, zoals recent Herman De Dijn, mengden zich in het debat. Volgens hen onderschatten we hoe een ritueel juist door zijn onveranderlijkheid en herhaalbaarheid een symbolische orde schept. Verstaanbaarheid speelt daarin een ondergeschikte rol; het draait om de kracht van het ritueel zelf.

“De christelijke liturgie is geen magisch ritueel dat door een priester als cultus- beheerder wordt opgevoerd.”

Opvallend genoeg vertrekt zowel de antropologisch-filosofische benadering als de traditionalistische vanuit dezelfde overtuiging: rituelen draaien om sacrale handelingen en objecten die dienen als fysieke brug tussen de mens en het heilige. Maar geldt dat zomaar voor de christelijke liturgie?

Mysterie
De menswording van God in Jezus verandert de status van het sacrale. Het blijft gaan over de radicaal Andere, maar Die staat midden in de werkelijkheid. Daarmee overstijgt het alle antropologische categorieën en verandert onze verhouding tot het sacrale radicaal. Wanneer Jezus sterft, scheurt het voorhangsel van de tempel: het sacrale is niet langer afgescheiden van de wereld, maar treedt er middenin. De christelijke liturgie is daarom geen magisch ritueel dat door een priester als cultusbeheerder wordt opgevoerd, maar een mystagogie – zoals de kapucijn Stefan Knobloch het noemt. Ze laat gelovigen de sacra-mentele dimensie in hun eigen dagelijks leven op het spoor komen. Liturgie ‘ademt’ het mysterie in om het vervolgens weer uit te ademen in het volle leven. 

Leessleutel
Die visie voorkomt dat liturgie vervalt in een statisch traditionalisme dat dient als spirituele vluchtplek of regressie naar magisch denken. Tegelijk vermijdt ze verschraling tot een reeks vlakke en vaak moraliserende teksten en verwaterde symboliek.

Liturgie viert het mysterie van de menswording dat ons begrip ver te boven gaat. Daarin schuilt haar heilige karakter. Maar ze is er voor het heil van de mens: verstaanbaarheid en het bewaren van de essentie sluiten elkaar niet uit. Pas wanneer liturgie het mysterie ademt én de taal van het dagelijks leven spreekt, kan ze echt resoneren. Met die leessleutel kunnen christenen haar herontdekken en haar schat vruchtbaar maken voor de zinzoekers van deze tijd.