Onmacht
Overgangen brengen altijd onrust mee. Die hangt samen met de onmacht die we ervaren op kantelmomenten. Dat verklaart mee waarom een traditionele democratie zoals de Verenigde Staten in korte tijd tot een autocratie omturnde. Europa voelt dan weer de dreiging van extreemrechts. Opvallend: extreemrechtse leiders stellen dat ze de democratie net redden door ze te verlossen van een corrupte elite, van te veel rechtsregels, van het verlies van eigen identiteit en soevereiniteit. Ze doen daartoe ook een beroep op de christelijke wortels van het oude continent.

Leegte
Terecht stelt het christelijke middenveld zich heel kritisch op tegenover radicaal-rechts. Toch mogen we niet wegkijken van de aantrek die uiterst rechtse partijen hebben. Die heeft te maken met het bijna-faillissement van de liberale democratie. Die verving alle levensbeschouwelijke standpunten door de dogma’s van zelfbeschikking en keuzevrijheid. In de praktijk leidt dat tot individualisme en innerlijke leegte. Het gebrek aan weerbaarheid waarmee Europa reageert op de grote veranderingen in de wereld is daarin symptomatisch.

Verwarrend 
In dat spanningsveld positioneert zich de illiberale democratie van extreemrechts. Zij legt sterk de nadruk op collectieve waarden en het primaat van de gemeenschap boven het individu. Op het eerste gezicht lijkt dat op een communitaristische visie, die het algemeen belang benadrukt. Deze overeenkomst is echter misleidend. Waar communitarisme – en in het bijzonder het christelijk geïnspireerde communitarisme – steunt op waarden als barmhartigheid en sociale gerechtigheid, ontbreekt die normatieve basis in het illiberalisme. 

Luis in de pels
Hoewel de Kerk pas sinds het Tweede Vaticaans Concilie democratie als de beste staatsvorm ziet, blijft ze kritisch. Paus Franciscus veroordeelde zowel de liberale democratie “omdat ze relativistisch is” als het populisme van de illiberale variant “omdat het mensen uitsluit”. De Kerk is daarmee de luis in de pels van elke politieke orde. Dat kan ze omdat haar criterium het evangelie is, dat alle systemen in vraag stelt vanuit Gods liefde en gerechtigheid. Dat evangelie is het krachtigste tegengif voor het geloof in aardse heilbrengers. Die kritische rol moet de Kerk blijven vervullen. 

Zelfkritiek
Het christelijk geloof is een fundamentele bron van hoop in een wereld die wankelt en kantelt. Meer dan ooit is een authentiek christelijk spreken en handelen nodig. Maar dan is het cruciaal dat de Kerk ook kritisch is voor zichzelf. Ze vertoont nog sterk autocratische trekjes. Haar ambtstheologie – kijk naar de zoveelste afwijzing van diaconessen – is problematisch. Het contrast tussen haar profetische sociale leer en haar vastgeroeste seksuele moraal is onbegrijpelijk. Als de Kerk de moed vindt ook zichzelf in vraag te stellen, zal haar stem des te sterker klinken.