Stel dat er op een kruispunt dodelijke slachtoffers vallen en de wegbeheerder inziet dat de structuur van dat kruispunt het ongeval mee mogelijk maakte en daarom aanpast. Dat kan het verlies en de pijn nooit meer goedmaken, maar het leed van slachtoffers en nabestaanden wordt wel ernstig genomen en die aanpak leidt tot veranderingen. Een gelijksoortige bejegening willen de overlevers ook dringend van de Kerk. 

“De meeste overlevers gaven in hun gesprek met de paus aan dat ze de Kerk niet willen vernietigen, maar net willen helpen groeien.”

Tertio brengt deze week een gesprek met Lieve Brouwers, die de delegatie van vijftien leidde bij het bezoek aan paus Leo. Haar pleidooi is revelerend voor iedereen die zich afvraagt waarom de overlevers blijven herhalen dat er “niets” gebeurd is. Brouwers nuanceert dat “niets”. Er is zeker veel gebeurd, maar voor de overlevers ontbreekt het allerbelangrijkste: kerkleiders die empathisch erkennen wat het betekent om binnen de Kerk misbruikt te zijn en die daaraan een toekomstgerichte aanpak koppelen.

Safeguarding​
Beide elementen komen samen in de term safeguarding. Voor een synodale kerk: gemeenschap, participatie, zending (het slotdocument van de tweede sessie van de synode over synodaliteit) gebruikt de term zes keer. Het document roept alle verantwoordelijken op vorming te volgen zodat ze zowel leren omgaan met slachtoffers van misbruik als leren een cultuur te scheppen waarin mensen zich veilig kunnen voelen.

Safeguarding gaat dus over meer dan enkel over protocollen of policy – al dreigt het op sommige plekken daartoe verengd te worden. De kern is leren warm en verwelkomend te luisteren, met geduld en respect, zonder angst of verdedigingsreflex. Alleen zo’n empathische erkenning kan – heel langzaam – de waardigheid van de overlever herstellen. Want, zo vertelden de overlevers aan paus Leo: hun ziel is vermoord. Die “spiriticide” maakt seksueel misbruik binnen de Kerk zo mogelijk nog erger dan elders: net op de plek waar een transcendente veiligheid verwacht wordt, wordt die brutaal versplinterd door wie God zou moeten dienen. Wie dat inziet, begrijpt waarom dit trauma “hun ziel in stukken heeft gescheurd”.

Een recente conferentie over safeguarding in Spanje beschrijft dit als een proces van  “op weg gaan met het slachtoffer, zoals de Barmhartige Samaritaan die niet alleen stopt om wonden te verzorgen, maar de gewonde ook naar een veilige herberg brengt waar de zorg onbeperkt verdergaat.” Heling vraagt om vele van die “herbergen” waar psychologische en spirituele hulp beschikbaar is, aldus een van de deelnemers.

Bekering
Een tweede aspect hangt daarmee samen: safeguarding zorgt ervoor dat de Kerk een veilige omgeving is voor iedereen, en in het bijzonder voor kwetsbare en gekwetste mensen. Dat veronderstelt regels, maar die kunnen alleen vruchtbaar zijn vanuit een spirituele weg die inzet op bekering van macht naar dienstbaarheid en van klerikalisme naar echt herderschap. Dat vraagt om structurele hervormingen die door de synode in gang zijn gezet.

“De kern is leren warm en verwelkomend te luisteren, met geduld en respect, zonder angst of verdedigingsreflex”

De Kerk mag safeguarding niet als een verplichting zien, maar als een heilsweg. Dat vraag nederigheid, geduld en medeleven. Overlevers vinden die houding vandaag nog te weinig terug bij sommige kerkmensen bij wie ze aankloppen. Ze ervaren dat er veel gesproken wordt over safeguarding, maar dat de diepere, spirituele betekenis en noodzakelijke houding nog onvoldoende doordringen.

Voorlopers
Opvallend is dat de meeste overlevers in hun gesprek met de paus aangeven dat ze de Kerk niet willen vernietigen, maar net willen helpen groeien. Er zijn al zeer waardevolle initiatieven. In Rome bestaat een licentiaatsopleiding safeguarding met deelnemers uit de hele wereld. In Vlaanderen werkt een onderzoekseenheid binnen de faculteit theologie en religiewetenschappen aan het thema. Maar de daadwerkelijke implementatie heeft nog een lange weg te gaan. Lieve Brouwers is ervan overtuigd dat alle pastorale verantwoordelijken, de bisschoppen voorop, een langlopend vormingstraject moeten volgen. Alleen zo kunnen we uit de echokamers van angst en voorzichtigheid treden en voorlopers worden in de strijd tegen elk misbruik, waar dan ook.