De vergeten deugd

We leven in een tijd waarin het publieke gesprek een schiettent van meningen is geworden. Van dialoog is nauwelijks sprake. De Franse socioloog François Dubet spreekt van “een cultuur van het misprijzen”. Mensen voelen zich heel snel geminacht, en reageren daar op hun beurt op met minachting voor anderen. Algemene boosheid en onvrede zijn het resultaat.

Frustratie
Onbehagen, wist Sigmund Freud, is de prijs die we betalen voor beschaving. Die houdt namelijk in dat niet al onze individuele verlangens vervuld kunnen worden. Dat betekent dat frustratie bij het leven hoort. Daar kunnen we steeds minder mee om. Populisten, maar ook extreme activisten, maken elk op hun eigen manier gebruik van gevoelens van frustratie en onbehagen. De democratie wordt door beide groepen in vraag gesteld. De politiek lijkt niet te kunnen antwoorden op de boosheid van burgers. De facto is dat ook niet mogelijk: problemen als klimaat, oorlogsdreiging, begroting, justitie of migratie zijn te complex voor een eenvoudig antwoord dat iedereen tevredenstelt. In plaats van dat nederig te erkennen, laten politici zich door die koorts van polarisatie opjutten. Dat maakt de frustratie zo mogelijk nog groter. 

Wijsheid
Wat kan helpen, is het herontdekken van wijsheid. Helaas hebben we ook die geïnstrumentaliseerd tot een soort hulp bij zelfontplooiing. Dat ziet de traditie heel anders: wijsheid heeft te maken met het realiseren van het goede leven voor allen. Merkwaardig en erg betekenisvol is dat wijsheid deel uitmaakt van de prudentia, die je kunt vertalen als ‘bezonnenheid’: de kunst van het onderscheiden en het juiste doen op het juiste moment. De oude Grieken noemden dat de phronèsis. Prudentia ‘modereert’ de andere grote – kardinale – deugden: zonder prudentia worden die namelijk blind. Moed wordt dan roekeloos, rechtvaardigheid hard, matigheid kil. In de christelijke interpretatie wordt de deugd van prudentia verbonden met de Geest van God die de juiste richting wijst. Voor Thomas van Aquino helpt prudentia ons niet alleen om te weten wat goed is, maar vooral hoe we het goede kunnen doen – in deze concrete situatie, met deze mensen, op dit moment. Prudentia vraagt om deemoed: wij kunnen slechts goed oordelen als we ons openen voor de werkelijkheid zoals die is, niet zoals we die wensen.

“Wijsheid heeft te maken met het realiseren van het goede leven voor allen.”

Ruimte
In onze luidruchtige wereld is prudentia daarom de vergeten deugd die onze tijd het meest nodig heeft. Ze haalt ons weg uit van de waan van de dag, schort ons onmiddellijke oordeel op en maakt ons nederig. Op die manier schept ze ruimte waarin verbondenheid ontstaat: niemand heeft de waarheid in pacht, maar als we naar elkaar luisteren, kunnen we samen op zoek gaan naar wat in de gegeven omstandigheden het best mogelijke is. 

Synodaal
Het synodaal proces dat onder paus Franciscus op gang kwam, vertrekt vanuit die gemeenschappelijke zoektocht. Geen misprijzen, geen al te snel oordeel, maar een echte dialoog, die zich opent voor het onverwachte. Een proces van onderscheiding waarin iets nieuws tot stand kan komen. Als de Kerk dat proces ten volle durft doormaken, kan ze een voorbeeld zijn voor politiek en samenleving.